Từ cuộc “giải phóng kép” mùa thu lịch sử năm 1945 đến khát vọng vươn lên của Phụ nữ Hải Phòng trong kỷ nguyên mới

Cập nhật: 03/09/2026 16:06

                                                       Lê Anh Đào[1]

Tháng Tám lịch sử lại về, nhắc chúng ta nhớ đến một mốc son chói lọi, cách đây 81 năm, sự kiện Cách mạng Tháng Tám và Quốc khánh 02-9-1945, thời khắc mà dân tộc Việt Nam làm nên cuộc đổi thay có ý nghĩa quan trọng, bước ngoặt trong lịch sử hiện đại. Trong Tổng khởi nghĩa Tháng Tám năm 1945, phụ nữ không chỉ tham gia ở hàng ngũ hậu phương mà đã trực tiếp đứng ở vị trí nòng cốt, tiên phong trên nhiều mặt trận, điều mà khó có ai có thể ngờ vì trước năm 1945, người phụ nữ Việt Nam sống dưới “3 tầng áp bức”: Chế độ thực dân - Phong kiến - cùng vô vàn định kiến giới khắt khe. Nhưng cũng trong bối cảnh đó, Đảng ta và Chủ tịch Hồ Chí Minh đã nhận thức được vị trí, vai trò không thể thiếu và khẳng định: “An Nam cách mệnh cũng phải có nữ giới tham gia mới thành công”.

1. “Một nửa đội quân” làm nên mùa thu cách mạng

Ngay từ những năm 1939-1945, Hội Phụ nữ Cứu quốc đã thu hút trên một triệu hội viên, trở thành cánh tay đắc lực của Mặt trận Việt Minh. Chị em là “lá chắn thép” nuôi giấu cán bộ, làm giao liên, vận tải lương thực cho chiến khu Việt Bắc, Khu 5. Khi Tổng khởi nghĩa bùng nổ, phụ nữ là lực lượng xung kích trên khắp các mặt trận. Tại Hà Nội, ngày 19-8-1945, đội nữ tự vệ cùng 20 vạn quần chúng chiếm Phủ Khâm sai, cắm cờ trên cột cờ Hà Nội. Tại Huế, ngày 23-8-1945, nữ sinh Đồng Khánh kéo vào Hoàng thành vận động Bảo Đại thoái vị. Tại Sài Gòn, ngày 25-8-1945, phụ nữ Cứu quốc chiếm Dinh Đốc lý, Sở Mật thám. Riêng tại Hải Phòng, ngày 23-8-1945, chị em tiểu thương Chợ Sắt, nữ công nhân Nhà máy Xi măng, Tơ, Carông cùng du kích Kiến An chiếm Tòa Thị chính, kho bạc, đưa Hải Phòng trở thành một trong những địa phương giành chính quyền sớm nhất cả nước. Thống kê cho thấy phụ nữ chiếm 38 - 45% lực lượng trực tiếp xuống đường ở các đô thị lớn. Cuộc cách tháng Tám mùa thu năm 1945 còn chứng kiến rất nhiều những gương mặt phụ nữ nổi bật: bà Trương Thị Mỹ tham gia lãnh đạo khởi nghĩa cướp chính quyền ở huyện Hoài Đức (Hà Đông), Phan Thị Nể là Phó ban chỉ huy khởi nghĩa cướp chính quyền ở Hội An, bà Nguyễn Thị Định dẫn đầu đoàn người vào chiếm thị xã Bến Tre, bà Trần Thị Nhường lãnh đạo khởi nghĩa Sa Đéc, ở Hải Dương, bà Ngô Thị Sâm chỉ đạo giành chính quyền huyện Cẩm Giàng, bà Bùi Thị Phương Diệm giành chính quyền huyện Ninh Giang, ở Hà Đông, bà Trương Thị Mỹ chỉ huy chiếm huyện Hoài Đức, ở Sơn Tây, bà Nguyễn Thị Hảo (Minh Nhã) được lệnh tổ chức việc khởi nghĩa Quốc Oai ngày 16-8-1945.Không chỉ khởi nghĩa, phụ nữ còn là chủ lực phong trào “phá kho thóc Nhật cứu đói”, chia lương cho dân trong nạn đói 1945. Ngày 02-9-1945, tại Quảng trường Ba Đình, hình ảnh hai nữ chiến sĩ tự vệ thực hiện nghi thức kéo lá cờ Tổ quốc trong thời khắc Bác Hồ đọc Bản Tuyên ngôn Độc lập đã trở thành biểu tượng thiêng liêng về quyền làm chủ vận mệnh đất nước của phụ nữ Việt Nam. Sau 2-9-1945, “đội quân tóc dài” là lực lượng nòng cốt tham gia “Tuần lễ vàng”, Quỹ Đảm phụ quốc phòng, “Hũ gạo cứu đói”, góp phần dập tắt nạn giặc đói và giặc dốt - hai nguy cơ đe dọa sự tồn vong của Nhà nước non trẻ. Họ là những người trực tiếp gánh vác sự nghiệp “diệt giặc đói, giặc dốt”, giữ vững chính quyền non trẻ trong tình huống ngàn cân treo sợi tóc.

2. Hoàn thành sự nghiệp “Giải phóng kép” - bước ngoặt giải phóng thân phận người phụ nữ Việt Nam

 Có thể thấy, thắng lợi 1945 tạo ra cuộc giải phóng chưa từng có:

Thứ nhất, giải phóng dân tộc: Từ thân phận nô lệ, phụ nữ lần đầu trở thành công dân nước độc lập. Hiến pháp 1946 hiến định đàn bà ngang quyền với đàn ông về mọi phương diện. Ngày 06-01-1946, 90% phụ nữ đủ 18 tuổi đi bầu Quốc hội. 10 nữ đại biểu trúng cử, trong đó có bà Nguyễn Thị Thục Viên, người Hải Phòng.

Thứ hai, giải phóng giới: Cách mạng xóa bỏ luật lệ “tam tòng”, “trọng nam khinh nữ”. Sắc lệnh 97/SL năm 1950 quy định nam nữ bình quyền trong hôn nhân. Từ “chốn khuê các”, hàng vạn phụ nữ bước ra xã hội làm cán bộ, dân công hỏa tuyến, bộ đội, trí thức. Như vậy, có cơ sở để khẳng định Cách mạng Tháng Tám đã gắn giải phóng dân tộc với giải phóng phụ nữ làm một. Đây là đặc trưng độc đáo của cách mạng Việt Nam.

3. Từ hào khí Tháng Tám đến khát vọng vươn mình của phụ nữ Hải Phòng

 Ngày 23-8-1945 mãi là dấu son trong lịch sử thành phố Cảng, khi quân và dân Hải Phòng - Kiến An vùng lên giành chính quyền, hòa chung khí thế sục sôi của cả nước trong những ngày mùa thu cách mạng. Kế thừa mạch nguồn truyền thống hào hùng ấy, 81 năm qua, phụ nữ Hải Phòng hôm nay tiếp tục khẳng định vai trò nòng cốt, không chỉ trong lao động sản xuất, phát triển kinh tế biển, kinh tế cảng, mà còn trên mọi mặt trận của đời sống xã hội - từ khoa học, giáo dục, quản lý đến các phong trào thi đua xây dựng thành phố. Từ những nữ công nhân bến cảng năm xưa đến những nữ doanh nhân, nhà khoa học, cán bộ lãnh đạo hôm nay, mạch chảy của tinh thần “giỏi việc nước, đảm việc nhà” vẫn tiếp nối không ngừng, góp phần đưa Hải Phòng vươn mình trở thành thành phố cảng biển hiện đại, văn minh, xứng đáng là một trong những đầu tàu phát triển của cả nước.

 Tại Đại hội đại biểu Phụ nữ thành phố Hải Phòng lần thứ I, nhiệm kỳ 2025-2030, đồng chí Chủ tịch Hội Liên hiệp Phụ nữ Việt Nam (ghi tắt là Hội LHPN) ghi nhận và biểu dương những thành tích xuất sắc mà các cấp Hội LHPN Hải Phòng và Hải Dương (trước đây), nay là Hội LHPN Thành phố Hải Phòng, đã đạt được trong giai đoạn 2021-2025. Hội LHPN thành phố Hải Phòng đã cụ thể hóa phong trào “Xây dựng người phụ nữ Việt Nam thời đại mới” thành các tiêu chuẩn riêng phù hợp với địa phương như: Người phụ nữ Hải Phòng “Trung hậu - Đảm đang - Tài năng - Sáng tạo” và người phụ nữ Hải Dương “Tự tin - Nhân ái - Năng động - Sáng tạo”. Điểm sáng nổi bật là việc triển khai hiệu quả Cuộc vận động “Xây dựng gia đình 5 không, 3 sạch” và mô hình “Gia đình 5 có, 3 sạch” gắn với xây dựng nông thôn mới và đô thị văn minh. Thông qua các phong trào này, đã có hơn 7.400 điển hình tập thể, cá nhân được tôn vinh và gần 9.600 tập thể, cá nhân tiêu biểu được các cấp Hội khen thưởng. Chủ tịch Hội LHPN Việt Nam đặc biệt biểu dương Hải Phòng là địa phương duy nhất trong cả nước triển khai thành công Đề án 44 về hỗ trợ phát triển nhóm trẻ độc lập tư thục tại các khu công nghiệp, khu chế xuất. Thành tích này đã góp phần quan trọng trong việc thu hẹp khoảng cách giữa giáo dục công lập và tư thục, lấy trẻ em làm trung tâm. Bên cạnh đó, Hội đã tham mưu thành công các nghị quyết quan trọng của Hội đồng nhân dân thành phố về chính sách phụ cấp cho cán bộ Hội và hỗ trợ nhóm trẻ, thể hiện vai trò bảo vệ quyền lợi phụ nữ và trẻ em một cách thực chất. Với lợi thế là một trung tâm công nghiệp và kinh tế biển, trong nhiệm kỳ, các cấp Hội đã tín chấp cho vay với tổng số tiền hơn 6.700 tỷ đồng, hỗ trợ cho hơn 112.000 lượt phụ nữ vay vốn phát triển kinh tế. Nhờ đó, đã có gần 4.300 hộ phụ nữ thoát nghèo và cận nghèo thành công. Ngoài ra, việc hỗ trợ thành lập 16 hợp tác xã do phụ nữ làm chủ và thúc đẩy ứng dụng thương mại điện tử, chuyển đổi số trong kinh doanh đã khẳng định vai trò dẫn dắt của Hội trong việc nâng cao quyền năng kinh tế cho phụ nữ. Trong những thời điểm khó khăn nhất của thiên tai và dịch bệnh, phụ nữ Hải Phòng đã trở thành điểm tựa tin cậy cho cộng đồng. Chương trình “Mẹ đỡ đầu”, “Đồng hành cùng phụ nữ biên cương” hay xây dựng “Mái ấm tình thương” đã trao tặng hơn 181.000 suất quà trị giá hơn 61 tỷ đồng. có được kết quả trên, đây không chỉ là sự hỗ trợ về vật chất mà còn là biểu tượng của tinh thần trách nhiệm và tính nhân văn sâu sắc của phụ nữ thành phố Cảng đối với xã hội. Về công tác chuyển đổi số: thành phố đã triển khai thành công chương trình “Phụ nữ Hải Phòng số”, 100% cán bộ Hội chuyên trách các cấp, 92% chi hội trưởng biết sử dụng phần mềm quản lý hội viên. Trên 65.000 hội viên bán hàng online, livestream nông sản. Những con số trên cho thấy tinh thần “Ba đảm đang” đã chuyển thành “Ba chủ động” thời đại mới: chủ động khởi nghiệp, chủ động sáng tạo, chủ động hội nhập. Một trong những điểm sáng về bình đẳng giới trong lãnh đạo là tỷ lệ nữ đại biểu Hội đồng nhân dân (HĐND) thành phố Hải Phòng nhiệm kỳ 2026-2031 đạt hơn 28,23%, tăng 7,34% so với nhiệm kỳ trước, dù chưa đạt kỳ vọng về cơ cấu. Theo Nghị quyết số 04/NQ-UBBC của Ủy ban Bầu cử thành phố Hải Phòng vừa công bố, 85 người trúng cử đại biểu HĐND thành phố nhiệm kỳ 2026 - 2031, trong đó có 24 nữ. Trước đó, trong tổng số 139 người ứng cử, có 61 nữ, tương đương 43,88%, cao hơn mức tối thiểu 35% theo quy định. Ở nhiệm kỳ 2021-2026, số nữ đại biểu là 14/67 người, chiếm 20,89%. Việc tăng 7,34% trong nhiệm kỳ mới cho thấy xu hướng cải thiện sự tham gia của phụ nữ trong cơ quan dân cử, dù kết quả chưa đạt như kỳ vọng (mục tiêu khoảng 30% đại biểu nữ trúng cử theo các nghị quyết hướng dẫn của Ủy ban Thường vụ Quốc hội).

Tuy nhiên, trong kỷ nguyên mới - kỷ nguyên bứt phá của kinh tế tri thức, chuyển đổi số và hội nhập quốc tế - đang đặt ra bài toán mới. Nếu năm 1945 rào cản là Thực dân và Phong kiến, thì ngày nay phụ nữ đang đối mặt với “rào cản kép” thời hiện đại:

Trước hết, là định kiến giới ẩn tiềm và áp lực kép: Định kiến xã hội và áp lực “giỏi việc nước, đảm việc nhà” khiến nhiều phụ nữ phải gánh vác trách nhiệm gấp đôi nhưng nhận lại ít không gian phát triển hơn.

 Bên cạnh đó, thách thức kinh tế tri thức và công nghệ: Nguy cơ tụt hậu về kỹ năng số, tự động hóa và sự thiếu hụt vị trí lãnh đạo nữ ở các ngành mũi nhọn (Kinh tế biển, Công nghệ cao, Quản trị hiện đại). Do đó, “Giải phóng kép” cho phụ nữ trong kỷ nguyên mới không chỉ là khẩu hiệu mà chính là mệnh lệnh. Giải phóng tiềm năng trí tuệ và năng lực lãnh đạo; phải tạo cơ chế đột phá để phụ nữ tham gia vào bộ máy quyết định chiến lược, làm chủ công nghệ và dẫn dắt các mô hình kinh tế mới. Giải phóng gánh nặng xã hội, bằng hệ thống hạ tầng an sinh đồng bộ (giờ làm việc linh hoạt, quỹ hỗ trợ khởi nghiệp) cùng sự sẻ chia bình đẳng từ gia đình và xã hội.

4. Một số giải pháp để phụ nữ Hải Phòng tự tin bước vào kỷ nguyên mới

Lịch sử cách mạng đã đúc kết một quy luật mang tính chất bước ngoặt: Ở đâu phụ nữ được giải phóng và cởi trói tiềm năng, ở đó sự nghiệp chung đi đến thắng lợi. Tinh thần “Giải phóng kép” từ mùa thu lịch sử năm 1945 không chỉ là một di sản để tự hào, mà còn là mệnh lệnh chiến lược đối với thành phố trong kỷ nguyên vươn mình của dân tộc. Nắm giữ hơn 50% dân số và xấp xỉ 48% lực lượng lao động, phụ nữ thành phố Cảng chính là nguồn lực nội sinh và “sức mạnh mềm” quyết định tầm vóc phát triển của thành phố. Muốn Hải Phòng duy trì thế chủ động “đi trước, về trước”, bình đẳng giới không thể dừng lại ở những khẩu hiệu mang tính hình thức, mà phải được hiện thực hóa bằng những cam kết đột phá:

Thứ nhất, đạt tối thiểu 35% cán bộ lãnh đạo nữ vào năm 2030, đặc biệt trong các trụ cột sinh tử như kinh tế biển, công nghiệp công nghệ cao và chuyển đổi số. Bên cạnh đó, việc cởi bỏ “rào cản kép” từ định kiến xã hội và gánh nặng gia đình đòi hỏi những giải pháp cơ chế mang tính nền tảng như hạ tầng mầm non khu công nghiệp, chế độ làm việc linh hoạt và quỹ hỗ trợ nữ khởi nghiệp công nghệ.

Thứ hai, khơi dậy khát vọng cống hiến thông qua phong trào xây dựng hình mẫu phụ nữ Hải Phòng thời đại mới - có tri thức, đạo đức, sức khỏe và trách nhiệm - chính là sự tiếp nối ngọn lửa hào khí của những ngày Tháng Tám lịch sử năm xưa. Phát huy toàn diện tiềm năng phụ nữ thành phố Cảng anh hùng, bởi những đóng góp và cống hiến của phụ nữ Hải Phòng không đơn thuần là mục tiêu bình đẳng giới thuần túy, mà chính là chìa khóa chiến lược bứt phá để “Hải Phòng vươn tầm, cùng cả nước bước vào kỷ nguyên thịnh vượng”.

 

TÀI LIỆU THAM KHẢO

1. Hồ Chí Minh (2011), Toàn tập, Nxb Chính trị quốc gia Sự thật, Hà Nội, t.4, t.6.

2. Hội LHPN Việt Nam (1980), Lịch sử Hội Liên hiệp Phụ nữ Việt Nam, tập 1 (1930-1976), Nxb Phụ nữ, Hà Nội.

3. Thành ủy Hải Phòng (2000), Lịch sử Đảng bộ thành phố Hải Phòng, tập 1 (1930-1954), Nxb Hải Phòng.

4. Hội LHPN TP Hải Phòng, Các Báo cáo Tổng kết công tác Hội và phong trào phụ nữ năm 2024,2025.

5. Hiến pháp nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa năm 1946, Điều 9.

 

[1] Thạc sĩ, giảng viên khoa Xây dựng Đảng

Các tin dã dang

Cổng thông tin điện tử

Trường Chính trị Tô Hiệu Hải Phòng

Trưởng Ban biên tập: TS. Nguyễn Văn Phú - Hiệu trưởng; Giấy phép hoạt động số: 210/GP-TTĐT do Sở Văn hóa, thể thao và Du lịch TP. Hải Phòng cấp ngày 25/9/2026

 

Liên hệ