ThS Lê Thị Nga
Giảng viên chính, Khoa Lý luận cơ sở
Báo cáo chính trị trình Đại hội XIV của Đảng nhận định "Nhận thức sâu sắc, đầy đủ và thực hiện nhất quán quan điểm giáo dục và đào tạo là quốc sách hàng đầu, quyết định tương lai dân tộc. Phát triển giáo dục và đào tạo là sự nghiệp của Đảng, Nhà nước và toàn dân. Thực hiện có hiệu quả các quyết sách chiến lược nhằm xây dựng nền giáo dục quốc dân hiện đại, công bằng theo hướng 'chuẩn hoá, hiện đại hoá, dân chủ hoá, xã hội hoá và hội nhập quốc tế”. Giáo dục và đào tạo được đặt vào vị trí trung tâm của chiến lược phát triển đất nước trong kỉ nguyên mới, giáo dục và đào tạo không còn chỉ đơn thuần là trang bị tri thức mà còn phải trở thành hệ thống kiến tạo năng lực, phát triển toàn diện phẩm chất và năng lực người học, đào tạo bồi dưỡng hình thành nên nguồn nhân lực có khả năng đổi mới sáng tạo, làm chủ khoa học công nghệ và thích ứng với những biến đổi không ngừng của thời đại mới. Điều này đặt ra yêu cầu phải tiếp tục đổi mới căn bản, mạnh mẽ, toàn diện, thực chất giáo dục và đào tạo.
Phương pháp giáo dục “lấy người học làm trung tâm”- là phương pháp giáo dục hiện đại xuất hiện từ phương tây và đang được áp dụng tại nhiều quốc gia trong đó có Việt Nam. Đây là phương pháp giáo dục theo lối phát huy tính chủ động, tích cực của người học.Giúp người học chủ động trong học tập, lấy tự học làm chính, lấy tập thể bổ trợ cho cá nhân, lấy máy móc thiết bị ứng dụng khoa học công nghệ làm phương tiện học tập. Phát huy năng lực sáng tạo, rèn luyện kĩ năng thuyết trình, kĩ năng xã hội, vận dụng thực tiễn…giúp người học làm chủ được kiến thức, mạnh dạn và tự tin hơn.Vì vậy phương pháp này được dùng phổ biến và bước đầu phát huy được tác động tích cực.
Trong giảng dạy lý luận chính trị hiện nay chủ yếu vẫn theo phương pháp truyền thống “lấy người thầy là trung tâm”- người giảng viên là chủ thể, học viên là khách thể của quá trình dạy học. Phương pháp này giúp truyền tải kiến thức một cách hệ thống, logic và khoa học, nhanh chóng và chính xác, giúp tối ưu hóa thời gian giảng dạy do cùng một lúc có thể truyền đạt đươc lượng kiến thức cho số đông học viên. Giảng viên cũng dễ dàng kiểm soát lớp học và đảm bảo chương trình, phù hợp cho các bài giảng lý thuyết phức tạp… nhưng phương pháp này cũng có hạn chế là ít chú ý đến việc phát triển tư duy của người học, người học chưa thật sự chủ động và sáng tạo trong quá trình học, việc vận dụng lý thuyết vào thực tiễn chưa được phát huy hết hiệu quả. Vì vậy việc đổi mới và nâng cao chất lượng giảng dạy lý luận chính trị, thay đổi phương pháp giảng dạy đáp ứng yêu cầu của thời kì mới là việc làm hết sức cần thiết. Việc chuyển và kết hợp hài hòa từ phương pháp “lấy người thầy là trung tâm” sang “lấy người học là trung tâm” trở thành xu hướng trong đổi mới dạy học nhằm tích cực hóa hoạt động nhận thức của người học. Để thực hiện hiệu quả phương pháp này, chúng ta cần chú ý một số nội dung sau:
Thứ nhất, thay đổi nhận thức của giảng viên
“Lấy người học làm trung tâm” – đây không chỉ là việc thay đổi về nội dung mà còn về cả tư duy giáo dục.
Trước hết mỗi giảng viên cần nhận thức rõ phương pháp “lấy người học làm trung tâm” không có nghĩa là làm giảm đi vai trò của người thầy, đề cao vai trò của người học. Ngược lại chúng ta cần nhận thấy vai trò của người thầy trong phương pháp này ngày càng cao hơn. Bởi với phương pháp lấy người học làm trung tâm người giảng viên ở đây không đơn thuần chỉ là người truyền đạt tri thức một chiều như trước mà cần có thêm khả năng khái quát, kĩ năng tổ chức, điều khiển mọi hoạt động giúp học viên học tập tốt, phát huy tính sáng tạo của học viên. Không chỉ là người truyền tri thức mà còn đồng thời là người truyền động lực để học viên tự học tự nghiên cứu.
Với phương pháp này, mỗi bài giảng bên cạnh việc chú trọng về trình độ chuyên môn giảng viên còn cần tính toán sắp xếp thời gian hợp lí cho từng chuyên đề, chuẩn bị cơ sở vật chất, phương tiện dạy học, những điều kiện đảm bảo tốt nhất cho quá trình tổ chức và thực hiện hoạt động dạy học. Phải xây dựng lại hình thức tổ chức và các phương pháp dạy học phù hợp. Giảng viên cần lựa chọn hình thức tổ chức dạy học phù hợp (tự học, học theo nhóm, hoạt động thực tiễn…), lựa chọn phương pháp tích cực nào hiệu quả (phương pháp nêu vấn đề, đàm thoại, tranh luận, nghiên cứu tài liệu…) điều này cần sự nỗ lực, đầu tư tâm huyết của mỗi giảng viên để có thể lựa chọn được hình thức và phương pháp phù hợp nhất.
Thứ hai nâng cao năng lực tự học, tự nghiên cứu của học viên
Tự học được xem là “chìa khóa vàng” của nền giáo dục hiện đại, phù hợp với sự phát triển của thời đại thông tin và kinh tế tri thức hiện nay. Là hình thức học tập độc lập của người học, nhằm lĩnh hội, củng cố kiến thức, kỹ năng. Giúp người học mở rộng, đào sâu, hệ thống hóa, khái quát hóa những vấn đề đã được học trên lớp. Qua đó hình thành tinh thần trách nhiệm, tính kỷ luật, học có tổ chức và kế hoạch, khơi dậy được năng lực của người học.
Để nâng cao năng lực tự học cho học viên, trong các giờ giảng trên lớp giảng viên ngoài việc cung cấp những kiến thức cơ bản nhất cần giao những vấn đề cụ thể cho học viên tự nghiên cứu tìm hiểu. Với mỗi vấn đề đưa ra giảng viên cần tập trung hướng dẫn, định hướng cách học, cách nghĩ, các nguồn tài liệu tham khảo… tạo cơ sở để người học tự cập nhật và đổi mới tri thức, kỹ năng, phát triển năng lực, tạo môi trường học tập đa chiều để học viên được trình bày các ý kiến phản biện…Tạo sự đa dạng về các hình thức học không chỉ đóng khung học trên lớp mà còn chú ý các hoạt động ngoại khóa, nghiên cứu thực tế, nghiên cứu khoa học.
Thứ ba, tăng cường sử dụng phương tiện dạy học và công nghệ thông tin hợp lý hỗ trợ trong quá trình giảng dạy
Dưới sự phát triển của thời đại công nghệ 4.0 đang tác động mạnh mẽ lên mọi mặt của đời sống. Trong lĩnh vực giáo dục đào tạo, việc sử dụng giáo dục thông minh SMART Education - được hiểu là sự tích hợp toàn diện công nghệ, khả năng tiếp cận và kết nối mọi thứ qua internet bất cứ lúc nào và ở đâu. Giúp cho việc tìm hiểu, tiếp cận tri thức mới của người học được mở rộng hơn. Đặc biệt trong giai đoạn hiện nay việc ứng dụng trí tuệ nhân tạo AI trong giảng dạy mang lại hiệu quả cao trong việc đổi mới phương pháp giảng dạy, giúp giảng viên rút ngắn được thời gian chuẩn bị giáo án, phương pháp thực hiện đa dạng phong phú, nhiều ứng dụng nhanh và chính xác trong việc đánh giá kết quả học tập của học viên. Nên việc ứng dụng công nghệ thông tin và các thiết bị dạy học hiện đại vào quá trình dạy và học là việc làm không thể thiếu (đây cũng là một trở ngại với nhiều giảng viên có tuổi và chưa sử dụng thành thạo công nghệ, cần nhiều thời gian học tập và sử dụng).
Thứ tư, đổi mới phương pháp thi, kiểm tra, đánh giá kết quả học tập của học viên
Đây là hoạt động nhằm xác định được kết quả mà người học thu nhận được sau quá trình học tập. Tuy nhiên, trong dạy học lý luận truyền thống hình thức kiểm tra đánh giá được sử dụng nhiều nhất vẫn là hình thức thi tự luận. Dạng câu hỏi thi cơ bản vẫn xoay quanh nội dung bài học, còn nặng về nội dung lý thuyết chưa có chiều sâu về phần thực tiễn. Vì vậy, để nâng cao chất lượng việc tự học của học viên thì trong cách đánh giá, kiểm tra cũng phải đa dạng.
Về hình thức thi: cần kết hợp đa dạng các hình thức thi như tự luận, vấn đáp, trắc nghiệm, viết bài thu hoạch…tùy theo mỗi học phần học sẽ lựa chọn một hình thức thi khác nhau. Để có thể đánh giá sát hơn việc nhận thức của học viên qua đó có hướng điều chỉnh trong quá trình dạy cho phù hợp với khả năng của học viên.
Về nội dung thi, kiểm tra: cần phải đổi mới theo hướng coi trọng phát huy năng lực trí tuệ, năng lực tư duy độc lập của học viên, tránh thuộc câu chữ mà không hiểu nội dung. Nội dung thi cũng cần có tính bao quát toàn thể chương trình, môn học nhưng đảm bảo tính trọng tâm, trọng điểm để định hướng người học tập trung nghiên cứu những nội dung trọng tâm. Nội dung thi cần phù hợp với trình độ của học viên (nắm được qua quá trình giảng dạy trên lớp), không nên cho câu hỏi quá dễ hoặc quá khó với học viên. Nội dung câu hỏi trọng tâm hơn về phần liên hệ thực tiễn.
Tếp tục đổi mới mạnh mẽ phương pháp dạy và học theo hướng hiện đại; phát huy tính tích cực, chủ động sáng tạo và vận dụng kiến thức, kĩ năng của người học; khắc phục lối học truyền thống một chiều, ghi nhớ máy móc. Tập trung dạy cách học, cách nghĩ, khuyến khích tự học, tạo cơ sở để người học tự cập nhật và đổi mới tri thức, kĩ năng, phát triển năng lực… thay đổi phương pháp kết hợp hiệu quả giữa phương pháp truyền thống và những phương pháp giảng dạy tích cực, phát huy hiệu quả của cả người thầy và người học trong giảng dạy và học tập lý luận chính trị là việc hết sức cần thiết, từ đó góp phần đào tạo, bồi dưỡng nguồn nhân lực có phẩm chất, nhãn quan chính trị cao đáp ứng những yêu cầu trong kỉ nguyên vươn mình của dân tộc./.