ThS. Đỗ Thị Thu Trang
Giảng viên Khoa Lý luận cơ sở
Trong lịch sử báo chí Việt Nam, ngày 21/6/1925 là một mốc son đặc biệt. Đó là ngày số đầu tiên của báo Thanh niên do lãnh tụ Nguyễn Ái Quốc sáng lập được xuất bản tại Quảng Châu, Trung Quốc. Sáu mươi năm sau (1985), Ban Bí thư Trung ương Đảng quyết định lấy ngày ra số đầu tiên của báo Thanh niên làm Ngày Báo chí Việt Nam, nay là Ngày Báo chí Cách mạng Việt Nam. Từ một tờ báo nhỏ, in bí mật nơi đất khách, Thanh niên đã mở đầu một dòng báo chí mới: báo chí cách mạng Việt Nam – dòng báo chí gắn bó chặt chẽ với sự nghiệp đấu tranh giải phóng dân tộc, với lý tưởng độc lập dân tộc và chủ nghĩa xã hội.
Báo Thanh niên, số 66, ra ngày 24/10/1926
Giá trị đặc biệt thứ nhất của báo Thanh niên là “khai sinh” dòng báo chí cách mạng Việt Nam. Trước năm 1925, trong đời sống báo chí Việt Nam đã xuất hiện nhiều tờ báo, nhiều khuynh hướng tư tưởng khác nhau, phản ánh những biến chuyển của xã hội thuộc địa nửa phong kiến. Tuy nhiên, báo Thanh niên là tờ báo đầu tiên được sáng lập với mục tiêu trực tiếp phục vụ sự nghiệp cách mạng theo khuynh hướng vô sản. Tờ báo không ra đời trong không gian báo chí công khai, mà ra đời từ yêu cầu cấp thiết của phong trào cách mạng: truyền bá chủ nghĩa Mác - Lênin, lý luận cách mạng giải phóng dân tộc theo con đường cách mạng vô sản, giác ngộ quần chúng, huấn luyện cán bộ, xây dựng tổ chức và định hướng con đường đấu tranh giải phóng dân tộc.
Chính trong ý nghĩa đó, báo Thanh niên đã xác lập một chuẩn mực mới cho báo chí Việt Nam: báo chí không đứng ngoài lịch sử, mà tham gia vào quá trình vận động của lịch sử; không chỉ phản ánh hiện thực, mà góp phần cải tạo hiện thực; không chỉ đưa tin, mà còn tuyên truyền, cổ động, tổ chức và dẫn dắt hành động cách mạng. Đây là điểm khác biệt căn bản giữa báo chí cách mạng với báo chí thông thường. Từ Thanh niên, ngòi bút trở thành vũ khí tư tưởng, tờ báo trở thành công cụ tập hợp lực lượng, và hoạt động báo chí trở thành một bộ phận của hoạt động cách mạng.
Giá trị đặc biệt thứ hai là báo Thanh niên đã đưa chủ nghĩa Mác – Lênin, lý luận cách mạng giải phóng dân tộc theo con đường cách mạng vô sản đến với phong trào yêu nước Việt Nam bằng phương thức giản dị, dễ hiểu, có sức thuyết phục. Sau khi tìm thấy con đường cứu nước đúng đắn, Nguyễn Ái Quốc nhận thức sâu sắc rằng muốn cách mạng Việt Nam đi tới thắng lợi, trước hết phải giải quyết vấn đề đường lối. Phong trào yêu nước Việt Nam cuối thế kỷ XIX, đầu thế kỷ XX từng diễn ra rất sôi nổi, thể hiện tinh thần bất khuất của dân tộc, nhưng lần lượt thất bại do chưa có đường lối đúng, chưa có tổ chức lãnh đạo đủ năng lực và chưa gắn được phong trào dân tộc với xu thế cách mạng của thời đại.
Báo Thanh niên đã từng bước khắc phục hạn chế đó bằng con đường truyền bá lý luận cách mạng vô sản. Tờ báo giới thiệu chủ nghĩa Mác - Lênin, Cách mạng Tháng Mười Nga năm 1917, phong trào cách mạng thế giới, vấn đề đảng cách mạng, vai trò của công nhân, nông dân, Thanh niên, phụ nữ và các tổ chức quần chúng. Tuy nhiên, điểm đặc sắc là báo không trình bày lý luận một cách hàn lâm, khô cứng, mà dùng ngôn ngữ ngắn gọn, gần gũi, gắn với nỗi khổ của người dân mất nước, từ đó dẫn dắt người đọc đến nhận thức cách mạng.
Giá trị đặc biệt thứ ba là báo Thanh niên góp phần làm chuyển biến phong trào công nhân và phong trào yêu nước Việt Nam sang quỹ đạo cách mạng vô sản. Một trong những nội dung quan trọng của báo Thanh niên là phê phán con đường cải lương và khẳng định con đường đấu tranh cách mạng. Trong bối cảnh những năm 20 của thế kỷ XX, nhiều khuynh hướng cứu nước cùng tồn tại, trong đó có khuynh hướng dân chủ tư sản, cải lương, bạo động lẻ tẻ hoặc trông chờ vào sự giúp đỡ từ bên ngoài. Báo Thanh niên đã góp phần làm rõ rằng cách mạng Việt Nam muốn thắng lợi phải có đường lối đúng, lực lượng đúng, phương pháp đúng và tổ chức lãnh đạo đúng. Báo Thanh niên, số 2, ngày 28/6/1925, có bài viết: “Cách mệnh là toàn bộ các hành động nhờ đó một dân tộc bị áp bức trở thành tự do và giàu mạnh. Lịch sử các nước dạy ta rằng, chỉ có bằng cách mệnh, người ta mới có thể có một chính phủ tốt hơn, một nền giáo dục tốt hơn'”.
Tờ báo nhấn mạnh lực lượng cách mạng là toàn dân, trong đó công nhân và nông dân là nền tảng. Đây là sự phát triển quan trọng trong tư duy về lực lượng cách mạng. Cách mạng không còn được nhìn như sự nghiệp của một vài cá nhân anh hùng hay một số sĩ phu yêu nước, mà là sự nghiệp của đông đảo quần chúng nhân dân được giác ngộ và tổ chức. Nhận thức ấy vừa kế thừa truyền thống yêu nước, đoàn kết toàn dân tộc, vừa thể hiện lập trường cách mạng vô sản. Báo Thanh niên, số 1, có bài viết: “Để dẫn dắt nhân dân làm một sự nghiệp vĩ đại cần phải có một sức lãnh đạo. Sức lãnh đạo đó không phải của một vài người thôi, mà sinh ra từ sự hiệp lực của hàng ngàn, hàng vạn người'' và “Muốn cho hàng ngàn, hàng vạn người ấy đoàn kết chặt chẽ với nhau, thì họ phải cùng một ý chí như nhau, họ phải theo đuổi một mục đích như nhau, có vậy mới có đoàn kết”.
Cùng với đó, báo Thanh niên từng bước đặt ra yêu cầu phải có một chính đảng cách mạng chân chính lãnh đạo. Qua các bài viết về đảng cách mạng, người cách mạng, phẩm chất đảng viên, tổ chức công nhân, nông dân, phụ nữ, Thanh niên..., báo đã chuẩn bị những nhận thức căn bản về một chính đảng kiểu mới. Đây là đóng góp có ý nghĩa trực tiếp đối với quá trình hình thành các tổ chức cộng sản ở Việt Nam năm 1929 và sự ra đời của Đảng Cộng sản Việt Nam đầu năm 1930.
Giá trị đặc biệt thứ tư là báo Thanh niên góp phần huấn luyện, kết nối và tổ chức lực lượng cách mạng. Báo Thanh niên ra đời cùng với quá trình thành lập và hoạt động của Hội Việt Nam Cách mạng Thanh niên. Do đó, tờ báo vừa là cơ quan tuyên truyền, vừa là phương tiện thống nhất nhận thức, hướng dẫn hoạt động và rèn luyện đội ngũ hội viên. Nội dung báo không dừng ở việc nêu khẩu hiệu, mà đi vào những vấn đề rất cụ thể của hoạt động cách mạng: tuyên truyền, tổ chức, huấn luyện, xây dựng đoàn thể, phát động quần chúng, đấu tranh của công nhân, học sinh, phụ nữ, nông dân.
Từ Quảng Châu, báo được bí mật chuyển về trong nước qua nhiều đường dây, đồng thời được gửi đến các cơ sở cách mạng ở một số địa bàn có người Việt yêu nước hoạt động. Do điều kiện in ấn và vận chuyển khó khăn, số lượng báo không nhiều, có nơi phải chép tay hoặc in lại để truyền nhau đọc. Chính việc một tờ báo nhỏ, in bí mật, phải vượt qua sự truy lùng của mật thám mà vẫn đến được với phong trào yêu nước trong nước đã cho thấy sức sống đặc biệt của báo Thanh niên. Tờ báo trở thành một “đường dây tư tưởng”, nối Nguyễn Ái Quốc và tổ chức cách mạng ở nước ngoài với phong trào yêu nước trong nước; nối lý luận cách mạng với thực tiễn đấu tranh của quần chúng; nối những Thanh niên tiên tiến với mục tiêu độc lập dân tộc và chủ nghĩa xã hội.
Giá trị đặc biệt thứ năm là báo Thanh niên đặt cách mạng Việt Nam trong dòng chảy cách mạng thế giới. Một hạn chế của nhiều phong trào yêu nước trước đó là chưa tìm được mối liên hệ đúng đắn giữa vấn đề dân tộc Việt Nam với xu thế phát triển của thời đại. Báo Thanh niên đã góp phần khắc phục hạn chế đó bằng cách giới thiệu kinh nghiệm Cách mạng Tháng Mười Nga, phong trào đấu tranh của các dân tộc thuộc địa, phong trào công nhân quốc tế và những cuộc đấu tranh chống chủ nghĩa đế quốc ở nhiều nơi trên thế giới. Qua những nội dung ấy, báo giúp người đọc hiểu rằng cách mạng Việt Nam không phải là một cuộc đấu tranh đơn độc, mà là một bộ phận của phong trào giải phóng dân tộc và phong trào cách mạng vô sản thế giới. Độc lập dân tộc của Việt Nam gắn với cuộc đấu tranh chung của các dân tộc bị áp bức; giải phóng dân tộc gắn với giải phóng giai cấp, giải phóng con người.
Giá trị đặc biệt thứ sáu là báo Thanh niên góp phần hình thành thế hệ làm báo cách mạng đầu tiên của Việt Nam. Cùng với việc xuất bản báo, Nguyễn Ái Quốc tổ chức các lớp huấn luyện chính trị tại Quảng Châu. Trong các lớp học ấy, học viên không chỉ được trang bị lý luận cách mạng, mà còn được rèn luyện phương pháp tuyên truyền, diễn thuyết, viết báo, tổ chức hoạt động bí mật. Tòa soạn báo Thanh niên vì thế cũng là một môi trường thực hành cách mạng. Từ đây, nhiều học viên sau này trở thành những cán bộ lãnh đạo, nhà báo cách mạng, người sáng lập hoặc phụ trách nhiều tờ báo cách mạng khác.
Tranh vẽ “Nguyễn Ái Quốc giảng bài tại lớp huấn luyện cán bộ cách mạng Việt Nam tại Quảng Châu, Trung Quốc”
Có thể nói rằng, báo Thanh niên là tờ báo có “sứ mệnh lịch sử” đặc biệt. Đó là tờ báo nhỏ về hình thức nhưng lớn về tầm vóc; xuất bản bí mật nơi đất khách nhưng hướng về vận mệnh dân tộc; kỹ thuật in thô sơ nhưng chứa đựng tư tưởng tiên tiến của thời đại; số lượng phát hành hạn chế nhưng sức lan tỏa sâu rộng; góp phần chuẩn bị quan trọng cho sự ra đời của Đảng Cộng sản Việt Nam. Chính sự thống nhất giữa giá trị báo chí, giá trị tư tưởng, giá trị tổ chức và giá trị lịch sử đã làm nên vị trí không thể thay thế của báo Thanh niên trong tiến trình cách mạng Việt Nam.
Di sản của báo Thanh niên không chỉ là những số báo đã được in, mà còn là phong cách làm báo cách mạng: viết ngắn gọn, dễ hiểu, thiết thực, có mục tiêu chính trị rõ ràng, gắn lý luận với thực tiễn, gắn tuyên truyền với tổ chức hành động. Phong cách ấy vẫn còn giá trị đối với công tác báo chí, tuyên truyền, giáo dục lý luận chính trị hiện nay, nhất là trong bối cảnh thông tin đa chiều, mạng xã hội phát triển mạnh mẽ và yêu cầu bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng ngày càng đặt ra cấp thiết. Báo chí cách mạng hiện nay càng phải giữ vững bản lĩnh chính trị, tính dân tộc, tính nhân dân, tính chiến đấu và tính định hướng; đồng thời phải không ngừng đổi mới cách thể hiện để cái đúng, cái tốt đẹp, cái tiến bộ có sức lan tỏa sâu rộng trong xã hội./.