Nguyễn Thị Vân
GVC khoa Xây dựng Đảng
Trong bối cảnh toàn cầu hóa và hội nhập quốc tế ngày càng sâu rộng, yêu cầu phát triển nhanh và bền vững đặt ra ngày càng cấp thiết đối với mỗi quốc gia trong đó có Việt Nam. Thực tiễn cho thấy, bên cạnh các nguồn lực vật chất, văn hóa ngày càng khẳng định vai trò là nền tảng tinh thần, đồng thời là nguồn lực nội sinh quan trọng thúc đẩy sự phát triển bền vững.
Kế thừa và phát huy lời dạy bất hủ của Chủ tịch Hồ Chí Minh: “Văn hóa phải soi đường cho quốc dân đi”, Đại hội XIV của Đảng đã xác định phát triển văn hóa, xây dựng con người là nền tảng vững chắc, là sức mạnh nội sinh và động lực trung tâm để thực hiện thành công các mục tiêu chiến lược của dân tộc trong kỷ nguyên mới.
Đại hội XIV của Đảng: Văn hóa là nền tảng tinh thần, mục tiêu, động lực, sức mạnh nội sinh quan trọng trong phát triển nhanh và bền vững đất nước, là “tài nguyên”, “sức mạnh mềm” của quốc gia.
Đối với Hải Phòng, một trung tâm kinh tế, công nghiệp và cảng biển quan trọng của quốc gia, việc phát huy vai trò của văn hóa càng mang ý nghĩa cấp thiết. Thành phố Hải Phòng xác định khát vọng vươn lên mạnh mẽ, dựa trên sức mạnh của con người và bề dày truyền thống lịch sử. Với hào khí “Đất Cảng Anh hùng, xứ Đông văn hiến”, Hải Phòng không chỉ phấn đấu trở thành một cực tăng trưởng kinh tế hàng đầu mà còn đặt mục tiêu xây dựng một thành phố “văn minh, hạnh phúc”. Phát huy sức mạnh nội sinh văn hóa chính là chìa khóa để Hải Phòng tự tin bước vào giai đoạn phát triển mới, khẳng định vị thế là thành phố cảng biển hiện đại, sinh thái và đáng sống tầm cỡ khu vực.
1. Vai trò của văn hóa trong sự phát triển bền vững thành phố Hải Phòng
Đối với Hải Phòng, một đô thị cảng năng động, việc phát huy sức mạnh văn hóa càng có ý nghĩa chiến lược; văn hóa được xác định là nền tảng vững chắc, là sức mạnh nội sinh và hệ điều tiết quan trọng thúc đẩy thành phố Hải Phòng phát triển nhanh, bền vững trong kỷ nguyên mới. Điều này được thể hiện rõ nét qua các khía cạnh sau:
Một là, văn hóa định hướng phát triển kinh tế
Văn hóa đóng vai trò định hướng và dẫn dắt quá trình phát triển kinh tế theo hướng bền vững. Trước hết, văn hóa góp phần hình thành và khẳng định thương hiệu, tạo nên bản sắc riêng của Hải Phòng trong quá trình hội nhập. Những giá trị đặc trưng được hun đúc từ hào khí của thành phố cảng anh hùng, nơi luôn đi đầu trong đổi mới với tinh thần dám nghĩ, dám làm, dám chịu trách nhiệm; với chiều sâu lịch sử, văn hiến của xứ Đông. Đây chính là nguồn sức mạnh nội sinh to lớn để Hải Phòng bứt phá trong giai đoạn mới.
Hai là, văn hóa nâng cao chất lượng nguồn nhân lực cho thành phố
Trước hết, văn hóa góp phần hình thành con người có tri thức, thông qua việc đề cao học tập, sáng tạo và tiếp thu tinh hoa nhân loại; thực hiện mô hình "Trường học xã hội chủ nghĩa" và "Thành phố học tập toàn cầu" để tạo ra nguồn nhân lực có trình độ cao, thành thạo kỹ năng số và ngoại ngữ cho thành phố. Bên cạnh đó, văn hóa còn bồi dưỡng đạo đức, lối sống; hình thành hệ giá trị chuẩn mực dựa trên tinh thần yêu nước, trung thực, nghĩa tình và khát vọng cống hiến vì lợi ích chung của cộng đồng. Đồng thời, văn hóa góp phần nâng cao ý thức công dân, tinh thần trách nhiệm đối với cộng đồng; đề cao tinh thần thượng tôn pháp luật, trách nhiệm với xã hội và ý thức tự hào dân tộc, tạo nên bản sắc riêng biệt của con người Hải Phòng "Trung dũng - Quyết thắng.
Sự kết hợp hài hòa giữa tri thức, đạo đức và ý thức công dân sẽ tạo nên nguồn nhân lực chất lượng cao - yếu tố then chốt để Hải Phòng phát triển nhanh và bền vững trong giai đoạn mới.
Ba là, văn hóa là động lực quan trọng thúc đẩy quá trình xây dựng đô thị văn minh, hiện đại của thành phố.
Trong quá trình đô thị hóa, văn hóa giữ vai trò quan trọng trong việc xây dựng một đô thị văn minh, hiện đại nhưng vẫn bảo tồn được bản sắc riêng. Đối với Hải Phòng, điều này thể hiện ở việc xây dựng nếp sống văn minh đô thị; triển khai bộ tiêu chí "Thành phố văn minh; xã, phường hạnh phúc" với các chuẩn mực ứng xử lịch sự, nếp sống văn hóa tại nơi công cộng, trong gia đình và ngoài xã hội.
Bên cạnh đó, việc bảo tồn và phát huy các di sản văn hóa là nhiệm vụ quan trọng nhằm gìn giữ những giá trị lịch sử, truyền thống của thành phố. Thực hiện hài hòa giữa chỉnh trang đô thị hiện đại với việc bảo tồn, tôn tạo các công trình kiến trúc lịch sử, hướng tới mô hình "đô thị di sản" tại các khu vực phù hợp. Các di tích, lễ hội, phong tục tập quán không chỉ là tài sản tinh thần quý giá mà còn là nguồn lực để phát triển du lịch và giáo dục thế hệ trẻ.
Bốn là, Văn hóa tạo sức mạnh đoàn kết xã hội
Văn hóa là sợi dây gắn kết, tạo sự đồng thuận để huy động sức mạnh của toàn hệ thống chính trị và nhân dân. Tại Hải Phòng, văn hóa đóng vai trò quan trọng trong việc củng cố niềm tin của nhân dân đối với Đảng và Nhà nước, thông qua việc lan tỏa các giá trị tích cực, nhân văn. Những giá trị văn hóa truyền thống như đoàn kết, tương thân tương ái, nghĩa tình… tiếp tục được phát huy, trở thành nền tảng tinh thần vững chắc cho sự phát triển của thành phố.
2. Thực tiễn phát huy giá trị văn hóa trong phát triển bền vững tại Hải Phòng
Trong nhiệm kỳ vừa qua, thành phố Hải Phòng đã đạt được những kết quả quan trọng và toàn diện trong phát triển văn hóa, khẳng định văn hóa thực sự là nền tảng tinh thần, sức mạnh nội sinh và động lực cho sự phát triển bền vững.
Thứ nhất, nhận thức về vai trò của văn hóa được nâng lên rõ rệt trong toàn hệ thống chính trị và nhân dân, xác định phát triển văn hóa ngang tầm với kinh tế và chính trị.
Thành phố đã ban hành và thực hiện nhiều cơ chế, chính sách đặc thù để phát triển văn hóa, thể thao như: nghị quyết về cơ chế chính sách phát triển văn hóa, thể thao: Nghị quyết số 82/NQ-HĐND ngày 09/12/2022 của Hội đồng nhân dân thành phố về công trợ kinh phí tu bổ, tôn tạo di tích quốc gia trên địa bàn thành phố giai đoạn 2023 - 2027; Nghị quyết số 11/2023/NQ-HĐND ngày 08/12/2023 Quy định chế độ dinh dưỡng đặc thù đối với huấn luyện viên, vận động viên thể thao trong thời gian tập trung tập huấn và thi đấu của thành phố Hải Phòng; Nghị quyết số 12/2023/NQ-HĐND ngày 08/12/2023 Quy định mức thưởng đối với huấn luyện viên, vận động viên thành phố Hải Phòng lập thành tích tại các giải thể thao quốc gia. Triển khai xây dựng Đề án về phát triển thể dục, thể thao thành phố Hải Phòng đến năm 2030, định hướng đến năm 2045, Đề án xây dựng Hải Phòng trở thành thành phố âm nhạc giai đoạn 2025 - 2030, tầm nhìn 2045, Đề án tổng thể phát triển du lịch….
Thứ hai, công tác bảo tồn và phát huy giá trị di sản văn hóa được chú trọng.
Công tác bảo tồn di tích được chú trọng với nguồn lực lớn. Trong nhiệm kỳ vừa qua, Hải Phòng đã đầu tư nguồn lực gần 38 tỷ đồng để tu bổ 16 di tích quốc gia và 54 di tích cấp thành phố, đồng thời huy động xã hội hóa trên 146 tỷ đồng.
Hiện nay, thành phố sở hữu hệ thống di sản đồ sộ với 3.981 di tích, 9 di tích quốc gia đặc biệt, 33 bảo vật quốc gia và gần 1.300 lễ hội truyền thống. Trong đó quần thể Vịnh Hạ Long - Quần đảo Cát Bà và Quần thể di tích - danh thắng Yên Tử - Vĩnh Nghiêm - Côn Sơn, Kiếp Bạc đã được UNESCO công nhận là Di sản Thế giới.
Thứ ba, việc xây dựng môi trường văn hóa lành mạnh, đời sống văn minh trong cộng đồng được quan tâm triển khai đồng bộ và đạt nhiều kết quả tích cực.
Phong trào “Toàn dân đoàn kết xây dựng đời sống văn hóa” được tổ chức sơ, tổng kết, đánh giá tình hình thực hiện hàng năm, trên cơ sở đó đề ra mục tiêu, nhiệm vụ và giải pháp thực hiện phong trào trong những năm tiếp theo như: năm 2025 thành phố Hải Phòng đã tổ chức tổng kết, đánh giá tình hình thực hiện phong trào qua 25 năm thực hiện phong trào (2001 - 2025).
Công tác giáo dục đạo đức, lối sống trong gia đình trên địa bàn thành phố nhận được sự chỉ đạo sát sao của Thành uỷ, Tỉnh ủy, Uỷ ban nhân dân thành phố Hải Phòng, Tỉnh Hải Dương, sự vào cuộc của các cấp, các ngành, địa phương và sự đồng thuận, hưởng ứng của các tầng lớp nhân dân. Nội dung giáo dục đạo đức, lối sống trong gia đình được đưa vào công tác rà soát chỉnh lý hương ước, quy ước vào các làng văn hóa, tổ dân phố văn hóa trên địa bàn thành phố, trong các bản hương ước, quy ước đều xây dựng các chương, điều về xây dựng gia đình văn hóa, coi việc xây dựng đạo đức, lối sống trong gia đình và coi đó là nhiệm vụ trọng tâm của việc xây dựng làng, tổ dân phố văn hóa.
Phong trào xây dựng các gương người tốt, việc tốt, các điển hình tiên tiến, các mô hình: “Gia đình nông thôn phát triển bền vững”; “Xã, phường phù hợp với trẻ em”; “Gia đình trẻ”… được xây dựng và thông qua hoạt động, các mô hình phát huy được giá trị văn hóa tốt đẹp của dân tộc, khôi phục tình làng, nghĩa xóm, tinh thần tương thân tương ái góp phần ngăn ngừa các hành vi vi phạm pháp luật, đẩy lùi các tệ nạn xã hội, dần loại bỏ các thói hư, tật xấu, làm lành mạnh hơn các mối quan hệ gia đình.
Các hoạt động văn hoá luôn gắn với phát triển kinh tế, xã hội, an ninh, quốc phòng và thực sự đã mang lại hiệu quả, đặc biệt là trong các hoạt động ngoại giao. Văn hoá đã trở thành cầu nối trong quan hệ ngoại giao, trong thúc đẩy sự phát triển kinh tế văn hoá thực sự là động lực, là mục tiêu của sự phát triển.
Thứ tư, các hoạt động văn hóa, nghệ thuật được đổi mới theo chiều sâu, tạo giá trị bản sắc riêng góp phần định vị thương hiệu cho thành phố.
Đề án “Sân khấu truyền hình” được đánh giá là điểm sáng của cả nước, sau 5 năm đã thực hiện 63 chương trình và hơn 500 buổi lưu diễn phục vụ nhân dân tạị các địa phương và khu công nghiệp.
Nhiều mô hình sáng tạo như “Âm nhạc đường phố”, biểu diễn nghệ thuật tại Nhà Kèn và tái tạo không gian văn hóa sân đình tại Đình Hàng Kênh đã tạo điểm nhấn thu hút du khách và nâng cao mức hưởng thụ văn hóa cho người dân.
Bên cạnh đó, ngân sách cho phát triển văn hóa ngày càng tăng. Năm 2025, thành phố bố trí hơn 307 tỷ đồng, tăng gấp 2,37 lần so với năm 2014. Hoạt động ngoại giao văn hóa được triển khai phong phú, để lại dấu ấn tốt đẹp với bạn bè quốc tế qua các sự kiện lớn như Lễ hội Hoa Phượng Đỏ hàng năm.
Lễ Khai mạc Lễ hội Hoa Phượng Đỏ thành phố Hải Phòng, năm 2025
Thứ năm, chú trọng phát triển con người gắn với bảo đảm an sinh xã hội đã tạo nền tảng vững chắc cho sự phát triển bền vững của thành phố.
Chỉ số phát triển con người (HDI) của Hải Phòng cải thiện rõ rệt, đạt 0,766 điểm vào năm 2025, thuộc nhóm cao của cả nước. Sau khi hợp nhất với tỉnh Hải Dương, Hải Phòng đã tạo nên một không gian văn hóa mới, kết tinh giữa “hào khí Đất Cảng” năng động và “xứ Đông văn hiến” sâu sắc.
Mô hình "Trường học chủ nghĩa xã hội" tại Hải Phòng hướng tới xây dựng môi trường giáo dục tiên tiến, hiện đại, nhân văn, công bằng và hội nhập; bảo đảm mọi học sinh được phát triển toàn diện
Bên cạnh những thành tựu to lớn, việc phát huy giá trị của văn hóa trong xây dựng và phát triển bền vững thành phố vẫn còn những hạn chế cần khắc phục:
Văn hóa phát triển chưa tương xứng với tiềm năng và chưa thực sự đặt ngang hàng với kinh tế, chính trị. Hệ thống hạ tầng và thiết chế văn hóa, thể thao còn thiếu đồng bộ, một số công trình chưa phát huy hết công năng, thiếu không gian sinh hoạt cộng đồng tại các khu đô thị. Tình trạng xuống cấp về đạo đức xã hội và sự xâm nhập của văn hóa ngoại lai độc hại trên không gian mạng vẫn diễn biến phức tạp.
Ngành công nghiệp văn hóa và thị trường sản phẩm văn hóa phát triển chậm, quy mô nhỏ lẻ. Việc xây dựng Cát Bà, Đồ Sơn thành trung tâm du lịch quốc tế còn chậm so với yêu cầu.
3. Giải pháp phát triển văn hóa - sức mạnh nội sinh trong phát triển bền vững thành phố Hải Phòng trong thời gian tới
Một là, nâng cao nhận thức về vị trí, vai trò của văn hóa trong sự phát triển bền vững của thành phố. Các cấp ủy, chính quyền và nhân dân phải quán triệt sâu sắc quan điểm “Văn hóa phải soi đường cho quốc dân đi”, đặt phát triển văn hóa ngang tầm với kinh tế, chính trị và xã hội. Văn hóa phải thấm sâu vào mọi chính sách, kế hoạch và dự án phát triển kinh tế - xã hội để trở thành "bộ lọc" giúp thành phố thích ứng với các thách thức mới.
Hai là, hoàn thiện cơ chế, chính sách cho phát triển văn hóa của thành phố.
Bảo đảm ngân sách nhà nước cho văn hóa tăng dần theo yêu cầu thực tiễn, phấn đấu bố trí tối thiểu 2% tổng chi ngân sách hàng năm cho lĩnh vực này. Ưu tiên nguồn vốn đầu tư công để hoàn thiện hệ thống thiết chế văn hóa từ thành phố đến cơ sở, đặc biệt là các công trình văn hóa trọng điểm mang tầm quốc tế.
Ba là, xây dựng con người Hải Phòng toàn diện - động lực then chốt của phát triển bền vững.
Đề án số 04-ĐA/TU về xây dựng mô hình CNXH gắn với con người XHCN tại thành phố Hải Phòng giai đoạn 2026 - 2030 và những năm tiếp theo đã xác định: Tập trung bồi đắp hệ giá trị con người Hải Phòng với 6 nhóm tiêu chí: Yêu nước, yêu thành phố Hải Phòng, trung thành với Tổ quốc và mục tiêu “Độc lập dân tộc gắn liền với Chủ nghĩa xã hội”; Trung thực, thẳng thắn, nghĩa tình;... Đây là yếu tố cốt lõi tạo nên bản sắc "Trung dũng - Quyết thắng" của người dân thành phố Hải Phòng trong kỷ nguyên mới.
Bốn là, tăng cường công tác bảo tồn, khai thác và phát huy giá trị di sản văn hóa như một nguồn lực cho phát triển thành phố.
Thực hiện hài hòa giữa bảo tồn di sản với khai thác kinh tế biển và du lịch bền vững. Tập trung phát huy giá trị của Di sản Thiên nhiên thế giới Vịnh Hạ Long - Quần đảo Cát Bà và các di tích quốc gia đặc biệt như Côn Sơn - Kiếp Bạc, Tràng Kênh - Bạch Đằng để tạo nên các chuỗi du lịch tâm linh, văn hóa độc đáo. Phấn đấu số hóa 100% các di sản văn hóa đã được xếp hạng vào năm 2026 để phục vụ công tác quản lý, quảng bá và giáo dục. Xây dựng các không gian văn hóa ảo, bảo tàng số để tăng tính trải nghiệm và tương tác cho du khách và thế hệ trẻ.
Năm là, ưu tiên phát triển các ngành công nghiệp văn hóa tạo sự bứt phá trong phát triển và định vị thương hiệu văn hóa cho thành phố.
Phát triển đa dạng loại hình, ưu tiên đầu tư vào các lĩnh vực có lợi thế như điện ảnh, âm nhạc, nghệ thuật biểu diễn, ẩm thực và du lịch văn hóa. Phấn đấu đến năm 2030, công nghiệp văn hóa đóng góp khoảng 7% GRDP của thành phố.
Xây dựng thương hiệu văn hóa Hải Phòng, định vị Hải Phòng trở thành “Thành phố âm nhạc” gia nhập Mạng lưới Thành phố Sáng tạo của UNESCO. Đẩy mạnh các sự kiện quốc tế quy mô lớn như Lễ hội Hoa Phượng Đỏ và các liên hoan nghệ thuật chuyên nghiệp để nâng cao sức mạnh mềm và hình ảnh thành phố cảng năng động, văn minh trên trường quốc tế.
TÀI LIỆU THAM KHẢO
1. Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIV của Đảng, Nxb CTQG Sự thật, tập 1, 2, H.2026.
2. Văn kiện Đại hội Đảng bộ thành phố Hải Phòng lần thứ I, nhiệm kỳ 2025 - 2030.
4. Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch: Báo cáo kết quả 05 năm (giai doạn 2021 - 2025) thực hiện Chiến lược phát triển văn hoá đến năm 2030.
5. Nghị quyết số 05-NQ/TU, ngày 14/01/2026 của Ban Chấp hành Đảng bộ thành phố xây dựng và triển khai thực hiện một số mô hình Chủ nghĩa xã hội gắn với con người Xã hội chủ nghĩa tại thành phố Hải Phòng giai đoạn 2026 - 2030 và những năm tiếp theo.
6. Đề án số 04-ĐA/TU, ngày 14/01/2026 của Thành ủy Hải Phòng về xây dựng mô hình Xã hội chủ nghĩa gắn với con người Xã hội chủ nghĩa tại thành phố Hải Phòng giai đoạn 2026 - 2030 và những năm tiếp theo.