Phan Huy Toán
Giảng viên, khoa Lý luận cơ sở

Văn hoá là nền tảng tinh thần xã hội, nguồn lực nội sinh quan trọng, động lực to lớn, trụ cột, hệ điều tiết cho phát triển nhanh và bền vững đất nước. Các giá trị văn hoá phải được gắn kết chặt chẽ, hài hoà, thấm sâu vào toàn bộ đời sống xã hội, từ chính trị, kinh tế, xã hội, môi trường tới quốc phòng, an ninh, đối ngoại, thực sự trở thành sức mạnh mềm của quốc gia trong kỷ nguyên mới.

Nghị quyết số 80-NQ/TW ngày 07/01/2026 của Bộ Chính trị về phát triển văn hóa Việt Nam khẳng định: Văn hoá Việt Nam là kết tinh những giá trị tốt đẹp của dân tộc trong tiến trình hàng nghìn năm dựng nước và giữ nước; “Phát triển văn hoá, con người là nền tảng, nguồn lực nội sinh quan trọng, động lực to lớn, trụ cột, hệ điều tiết cho phát triển nhanh và bền vững đất nước. Các giá trị văn hoá phải được gắn kết chặt chẽ, hài hoà, thấm sâu vào toàn bộ đời sống xã hội, từ chính trị, kinh tế, xã hội, môi trường tới quốc phòng, an ninh, đối ngoại, thực sự trở thành sức mạnh mềm của quốc gia trong kỷ nguyên mới”. Trên mặt trận văn hóa ấy, giới văn nghệ sĩ luôn được tôn vinh, gánh vác sứ mệnh thiêng liêng trong việc định hướng thẩm mỹ, bồi đắp nhân cách và truyền cảm hứng cho công chúng. Tuy nhiên, trong bối cảnh bùng nổ của kỷ nguyên số và sự giao thoa văn hóa toàn cầu, lĩnh vực văn hoá - văn nghệ nước nhà đang xuất hiện những mảng tối đáng báo động. Việc một bộ phận văn nghệ sĩ có những phát ngôn và hành vi "lệch chuẩn", thậm chí tiếp tay hoặc bị các thế lực thù địch lợi dụng làm công cụ chống phá nền tảng tư tưởng của đất nước. Điều này, đang đặt ra yêu cầu cấp bách về việc chấn chỉnh, thanh lọc để bảo vệ không gian văn hóa dân tộc. 

Xuyên suốt lịch sử đấu tranh cách mạng và kiến thiết nước nhà, lực lượng văn nghệ sĩ luôn đồng hành cùng vận mệnh dân tộc. Sứ mệnh của họ không đơn thuần là sáng tạo ra những tác phẩm giải trí, mà cao cả hơn là dùng nghệ thuật để phục vụ nhân dân, ngợi ca cái đẹp, cái thiện và đấu tranh đẩy lùi cái ác. Để làm được điều đó, tài năng phải luôn song hành cùng đạo đức nghề nghiệp. Sự tu dưỡng nhân cách là bệ phóng vững chắc nhất để nghệ sĩ giữ được sự trong sáng trong tâm hồn và sự tỉnh táo trước những cám dỗ. 

Thực tiễn thời gian qua đã cho thấy, đại đa số văn nghệ sĩ ý thức được trách nhiệm của mình trước quốc gia và công chúng. Các văn nghệ sĩ đã biến văn hoá - văn nghệ thành "sức mạnh mềm", góp phần củng cố khối đại đoàn kết toàn dân và quảng bá hình ảnh một Việt Nam văn minh, đậm đà bản sắc ra thế giới. Tuy nhiên, bên cạnh những người văn nghệ sĩ chân chính, đã xuất hiện một bộ phận không nhỏ những người hoạt động trong lĩnh vực văn hoá - văn nghệ suy thoái về chính trị tư tưởng, đạo đức lối sống, tự diễn biến, tự chuyển hoá đã tự đánh mất chính mình, thiếu tu dưỡng nhân cách, coi nhẹ đạo đức nghề nghiệp và có những phát ngôn, hành vi "lệch chuẩn". Đặc biệt, trên không gian mạng, một số cá nhân đã lợi dụng danh nghĩa của “sáng tạo” và “tự do”, xem sự lệch chuẩn như một "sản phẩm" để thu hút sự chú ý, câu view và kiếm tiền bất chấp hậu quả. Có thể nêu ra một số biểu hiện chủ yếu sau đây: 

Thứ nhất, sự xuất hiện tràn lan và ngày càng nhiều của các MV ca nhạc dung tục, phản cảm, những phát ngôn thô thiển, chửi bới, kích động vùng miền, hay việc quảng cáo sai sự thật, quảng cáo cờ bạc trái phép đã trở thành "rác" ngôn từ và mầm mống của sự hỗn loạn văn hóa. Nguy hiểm hơn, sự tung hô mù quáng của một bộ phận khán giả đã vô tình biến những kẻ giang hồ mạng hay những nghệ sĩ vướng vòng lao lý thành "thần tượng lệch chuẩn", gây ra hệ lụy khôn lường, làm đảo lộn giá trị đạo đức và ảnh hưởng tiêu cực đến tư duy, lối sống của cả một thế hệ trẻ. Trong cuộc chiến chống lại sự tha hóa này, điều đáng sợ không chỉ là hành vi của những kẻ lệch chuẩn, mà còn là "sự im lặng của những người tốt". Sự nhân nhượng, thỏa hiệp hoặc né tránh đấu tranh sẽ vô tình tạo ra mảnh đất màu mỡ cho những cái xấu tiếp tục sinh sôi, làm xói mòn các giá trị đạo đức truyền thống.  

Thứ hai, bên cạnh sự suy thoái về đạo đức lối sống, một hiểm họa lớn hơn đối với an ninh quốc gia là việc các thế lực thù địch lợi dụng sự ngộ nhận về "quyền tự do ngôn luận" của một số văn nghệ sĩ để thực hiện âm mưu diễn biến hòa bình. Không ít cá nhân mang danh nghĩa trí thức, nghệ sĩ đã lợi dụng tính chất hư cấu của văn chương, nghệ thuật để bóp méo sự thật, bóc mẽ ý đồ hạ bệ thần tượng, xuyên tạc lịch sử và phá vỡ cấu trúc biểu tượng văn hóa của dân tộc. 

Thứ ba, các đối tượng phản động lưu vong và những thế lực thù địch bên ngoài thường xuyên theo dõi, kích động và lợi dụng các "scandal" mạng hoặc những phát ngôn bất mãn, thiếu hiểu biết của nghệ sĩ để lôi kéo dư luận. Những bài viết, video núp bóng danh nghĩa "phản biện xã hội" thực chất lại chứa đựng những lời lẽ kích động, bôi nhọ hình ảnh quốc gia, chống phá đường lối, chính sách của Đảng và Nhà nước, đặc biệt là vào các thời điểm nhạy cảm như thềm Đại hội Đảng hay các kỳ bầu cử. Đây là một thủ đoạn vô cùng nham hiểm nhằm gieo rắc hoài nghi, bào mòn niềm tin của nhân dân và làm suy yếu sức mạnh của khối đại đoàn kết dân tộc. Trước thực trạng nhức nhối trên, việc thiết lập trật tự và làm sạch môi trường văn hóa số là mệnh lệnh tất yếu. Cần phải khẳng định rõ: không có "vùng cấm" nào trên không gian mạng và không có vỏ bọc nghệ sĩ nào có thể đứng trên pháp luật.  

Trước những biểu hiện và tính chất ngày càng nguy hiểm của các phát ngôn, hành vi “lệch chuẩn” của giới văn nghệ sĩ, trong thời gian qua, các cơ quan chức năng đã có những động thái vô cùng quyết liệt. Nhiều cá nhân có sức ảnh hưởng, các TikToker, Facebooker có hành vi cung cấp, chia sẻ thông tin giả mạo, xuyên tạc đã bị xử phạt hành chính nghiêm khắc. Đặc biệt, những trường hợp lợi dụng các quyền tự do dân chủ xâm phạm lợi ích của Nhà nước, quyền và lợi ích hợp pháp của tổ chức, cá nhân (theo Điều 331 Bộ luật Hình sự) đã phải trả giá bằng những bản án tù giam thích đáng. Những vụ án điển hình thời gian qua là minh chứng đanh thép cho thấy mạng là ảo, nhưng trách nhiệm pháp lý là hoàn toàn có thật.  

Về mặt quản lý văn hóa, nhiều địa phương đã bắt đầu áp dụng các biện pháp mạnh tay. Điển hình như tại TP.HCM, các cơ quan quản lý đã kiên quyết loại bỏ những tác phẩm, tiết mục phản cảm và thống nhất không mời các nghệ sĩ có sáng tác, hành vi lệch chuẩn tham gia vào các chương trình văn hóa nghệ thuật. Dư luận cũng đang mạnh mẽ đề xuất việc áp dụng các biện pháp, cấm sóng, cấm biểu diễn, ... trên toàn quốc đối với những cá nhân lan truyền văn hóa phẩm độc hại để bảo vệ môi trường mạng và thế hệ trẻ.  

Tuy nhiên, pháp luật hay những quy định hành chính chỉ là phần ngọn. Gốc rễ của vấn đề nằm ở sức mạnh của công chúng. Khán giả cần phải là những "bộ lọc" thông minh, nâng cao thị hiếu thẩm mỹ và dũng cảm sử dụng quyền lực của mình: kiên quyết từ chối, tẩy chay và đào thải những sản phẩm "rác", những cá nhân nghệ sĩ tha hóa đạo đức. Chỉ khi nào công chúng không còn dung túng cho cái xấu, nghệ sĩ mới buộc phải chấn chỉnh lại thái độ làm nghề và trách nhiệm với xã hội. 

Sáng tạo và tự do ngôn luận là những quyền lợi chính đáng, nhưng những điều đó không bao giờ được xa rời, hay đặt lên trên lợi ích quốc gia, dân tộc và trách nhiệm công dân. Sáng tạo và tự do luôn được “giới hạn” trong khuôn khổ của pháp luật, đạo đức và lợi ích quốc gia. Hơn bao giờ hết, giới văn nghệ sĩ chân chính cần thể hiện trách nhiệm trước dân tộc và nhân dân; không ngừng tu dưỡng bản lĩnh chính trị và đạo đức nghề nghiệp, dũng cảm nhận diện và phê phán những khuynh hướng sáng tác lệch lạc. Trách nhiệm của họ không chỉ là đứng vững trước những âm mưu bôi nhọ, lôi kéo của các thế lực thù địch, mà còn là tích cực lan tỏa thông tin tốt đẹp, dùng "cái đẹp dẹp cái xấu". Một Việt Nam phát triển vững bước trong kỷ nguyên mới phải có nền văn hóa - văn nghệ chân chính hiện đại, giàu bản sắc. Với ý nghĩa đó mỗi văn nghệ sĩ đều phải thực hiện tròn trách nghiệm là chiến sĩ tiên phong trên mặt trận tư tưởng, cùng chung tay kiến tạo một nền văn hoá - văn nghệ văn minh, nhân bản và đậm đà bản sắc Việt Nam./.