TS. Phạm Thị Bảo Thoa
Giảng viên chính, Khoa Lý luận cơ sở

Đồng chí Phạm Văn Đồng (01/3/1906 - 29/4/2000) trong suốt 41 năm làm Uỷ viên Ban Chấp hành Trung ương Đảng, 32 năm làm Thủ tướng Chính phủ, 10 năm làm cố vấn Ban Chấp hành Trung ương, đồng chí luôn là một người Cộng sản kiên trung, là nhà lãnh đạo có uy tín lớn của Đảng. Dù ở cương vị nào, đồng chí Phạm Văn Đồng đều tận tâm, tận sức cho những quyết sách phát triển kinh tế, xã hội, quốc phòng an ninh, đặc biệt là về phát triển văn hóa. Tư tưởng về phát triển văn hoá của đồng chí không chỉ góp phần vào những thành tựu vĩ đại của dân tộc - kháng chiến chống Mỹ, thống nhất đất nước mà còn thể hiện một tầm nhìn chiến lược trong phát triển văn hoá dân tộc.

1. Nội dung tư tưởng của đồng chí Phạm Văn Đồng về phát triển văn hoá dân tộc

Tư tưởng về phát triển văn hoá của đồng chí Phạm Văn Đồng được thể hiện ở những nội dung cơ bản sau:

Thứ nhất, đề cao vai trò phát triển văn hoá

Bên cạnh Hồ Chí Minh, thủ tướng Phạm Văn Đồng là một trong những nhà lãnh đạo đặc biệt đề cao vai trò văn hoá. Kế thừa tư tưởng Hồ Chí Minh về văn hoá, đồng chí Phạm Văn Đồng đã nhiều lần khẳng định vai trò của văn hoá và phát triển văn hoá. Trong tác phẩm Văn hoá và đổi mới, đồng chí đã phân tích mối quan hệ biện chứng giữa văn hoá và đổi mới, coi văn hoá là động lực của phát triển đất nước. Chính văn hoá là yếu tố quan trọng góp phần làm nên những chiến thắng lịch sử vĩ đại của dân tộc ta. Văn hoá không chỉ là sự đổi mới, sáng tạo về tư duy, trí tuệ, mà còn là sự vận động không ngừng của con người trong tìm ra phương thức thực hiện những nhiệm vụ cụ thể trong kháng chiến, độc lập dân tộc, thống nhất đất nước. Cũng chính văn hoá đã tạo nên sự đổi mới trong phương thức sản xuất, lao động và sinh hoạt, góp phần làm nên những thành tựu to lớn quá trình xây dựng, phát triển kinh tế xã hội. Do đó, Thủ tướng Phạm Văn Đồng đã nhiều lần khẳng định văn hoá là “nhân tố có tầm quan trọng bậc nhất góp phần không chỉ làm nên sự nghiệp của một con người, mà còn là động lực làm nên lịch sử của một dân tộc, của cả loài người”[1]. Văn hoá theo quan điểm của đồng chí chính là “hiểu biết, khám phá và sáng tạo, “văn hóa là quá trình con người và cộng đồng con người ở từng nơi và ở mọi nơi đoàn kết và phấn đấu qua biết bao gian khổ và hy sinh để từng bước, từng phần tự khẳng định mình, từng bước, từng phần thoát khỏi thân phận bị tha hóa, dần dần trở thành con người tự do”[2]. Cách hiểu về văn hoá theo đồng chí Phạm Văn Đồng cần được tiếp cận ở phạm vi rộng, là trí tuệ, nhận thức đúng đắn, có vai trò quyết định hành động của mỗi con người.

 Thứ hai, phát triển văn hoá gắn liền với mục tiêu xây dựng và phát triển đất nước

Tại kỳ họp thứ 4 Quốc hội khoá I (3/1955), đồng chí Phạm Văn Đồng khẳng định “Khẩu hiệu đấu tranh của nhân dân ta trong giai đoạn lịch sử này là: Củng cố hoà bình, thực hiện thống nhất, hoàn thành độc lập và dân chủ trong cả nước”. Để thực hiện thắng lợi mục tiêu này, phát triển văn hoá là một trong những nhiệm vụ cụ thể được đồng chí Phạm Văn Đồng nêu trước Quốc hội: “Trên cơ sở hoàn thành cải cách ruộng đất, khôi phục, phát triển kinh tế và văn hoá, nhằm nâng cao mức sống vật chất và tinh thần của nhân dân, dần dần tiến tới công nghiệp hoá nước ta”[3].

Trong kế hoạch 3 năm (1958 – 1960) đặt ra nhiệm vụ phát triển kinh tế, chính trị, xã hội miền Bắc, đưa miền Bắc trở thành một căn cứ vững chắc, là điểm tựa quan trọng cho sự nghiệp thống nhất đất nước. Đồng chí Phạm Văn Đồng tiếp tục cụ thể hoá các nhiệm vụ của kế hoạch 3 năm; trong đó, có nhiệm vụ “Nâng cao một bước đời sống vật chất và văn hoá của nhân dân, trước hết là nông dân, đảm bảo cân đối giữa cải thiện đời sống với tích luỹ vốn để mở rộng sản xuất; chú trọng phát triển sự nghiệp văn hoá giáo dục”.

Đất nước bước vào thời kỳ thực hiện kế hoạch 5 năm lần thứ nhất (1960 – 1965), cùng với những quyết sách quan trọng trong phát triển kinh tế, đồng chí đặc biệt quan tâm đến công tác văn hoá, giáo dục. Theo đồng chí, “xây dựng lớp người mới là một công việc khó khăn, lâu dài, vì những cái cũ, cái lạc hậu sẽ tồn tại dai dẳng hơn cơ sở kinh tế - xã hội đã sản sinh ra nó”. Chú trọng đến người làm công tác văn hóa, văn nghệ, đồng chí chỉ rõ: văn nghệ sĩ – chiến sĩ trên mặt trận văn hoá phải là những người nắm bắt cái mới là những gì đang diễn ra trong con người và xã hội Việt Nam, từ đó ca ngợi cái tốt đẹp và phê phán cái xấu, lạc hậu, góp phần xây dựng chủ nghĩa xã hội.

Sau khi đất nước thống nhất, Thủ tướng Phạm Văn Đồng vẫn luôn sát sao chỉ đạo việc phát triển văn hoá. Đồng chí chỉ đạo cần dành sự ưu tiên cho văn hoá, giáo dục tại các tỉnh mới giải phóng. Với các tỉnh miền Nam, các loại văn hoá phản động, lạc hậu, đồi truỵ của chế độ cũ được loại bỏ, tập trung đẩy mạnh công cuộc xây dựng nền văn mới trên phạm vi cả nước. Đồng chí đề cao sự sáng tạo và đổi mới văn hoá: “Với tầm nhìn bao quát, phải thấy văn hóa là đổi mới, đổi mới là văn hóa; định hướng xã hội chủ nghĩa là văn hóa...”[4]. Hay “để tiến tới chủ nghĩa xã hội và chủ nghĩa cộng sản là văn hoá, là biểu hiện của trình độ văn minh, là đỉnh cao văn hoá của xã hội loài người”[5]. Những quan điểm trên cho thấy đồng chí Phạm Văn Đồng luôn gắn liền giữa phát triển văn hoá với từng giai đoạn phát triển đất nước, khẳng định tính biện chứng giữa văn hoá và các lĩnh vực kinh tế, chính trị, quốc phòng an ninh.

Xuyên suốt quá trình lãnh đạo Chính phủ, Thủ tướng Phạm Văn Đồng luôn dành sự quan tâm đến xây dựng và phát triển văn hoá đất nước. Trong quan điểm của đồng chí, văn hoá là một nội dung quan trọng, có tính chất quyết định đến cách mạng và công cuộc đổi mới. Lịch sử cách mạng Việt Nam là minh chứng rõ nét nhất cho tính đúng đắn của quan điểm này. Dựa vào phát triển văn hoá, gìn gữ văn hoá dân tộc với tinh thần yêu nước, tinh thần đoàn kết, những người cộng sản kiên trung cùng nhân dân cả nước chiến thắng tất cả các kẻ thù xâm lược và thực hiện thắng lợi mục tiêu phát triển đất nước, khẳng định vị thế của Việt Nam ngày nay.

Thứ ba, coi trọng gìn giữ, phát huy văn hoá truyền thống và tiếp thu văn hoá nhân loại

Trước khi đến với cách mạng, đồng chí Phạm Văn Đồng là học sinh ưu tú với những kết quả nổi bật ở môn Pháp văn. Thông qua báo chí, đồng chí đã bắt gặp được tư tưởng cách mạng của Nguyễn Ái Quốc và trở thành người chiến sĩ cộng sản kiên trung, người học trò xuất sắc của Chủ tịch Hồ Chí Minh. Do đó, trong đồng chí Phạm Văn Đồng luôn có chất “văn hoá” được tích luỹ từ trí tuệ, tinh thần và con người đồng chí. Đồng chí đã dành nhiều thời gian, tâm sức để nghiên cứu và lan toả các giá trị văn hoá dân tộc, đặc biệt là sự kết nối giá trị văn hoá giữa quá khứ, hiện tại và tương lai. Theo đồng chí, “Quá trình lịch sử Việt Nam nhìn tổng quát là quá trình phát triển những giá trị văn hóa, thành tựu vĩ đại nhất của dân tộc ta. Quá khứ làm nên hiện tại và hiện tại cùng quá khứ làm nên tương lai với cái vốn giàu có nhất, quý báu nhất của một dân tộc, một chế độ”[6]. Song song cùng hoạt động lãnh đạo phát triển kinh tế - xã hội, đồng chí đã có nhiều chỉ đạo, bài viết về việc bảo tồn, phát huy bản sắc văn hoá dân tộc như “Giữ gìn sự trong sáng của tiếng Việt”[7]… Theo đồng chí, cần giữ gìn cái đẹp của tiếng Việt bởi tiếng Việt chính là tiếng nói của nhân dân, là âm thanh thể hiện tình cảm, ý chí của nhân dân. Đến những ngày tháng cuối cùng, đồng chí vẫn trăn trở với vấn đề này qua bài biết “Trở lại vấn đề giữ gìn và phát triển sự trong sáng của tiếng Việt”.

Đồng chí coi văn học dân gian là “di sản và truyền thống mà ngày nay chúng ta rất cần, là của quý có thể làm cho đời sống xã hội của đất nước đang bị ô nhiễm nghiêm trọng dần dần trở nên trong sạch và lành mạnh, dần dần tốt đẹp và văn minh”[8]. Bước vào hội nhập quốc tế nền văn hoá của Việt Nam đứng trước sự cạnh tranh, giao thoa văn hoá, với cả yếu tố tích cực, tiến bộ và sự lạc hậu, tiêu cực… Văn hoá truyền thống thực sự là “rất cần, là của quý” cần được giữ gìn, lưu truyền đến các thế hệ sau, để khẳng định được bản sắc văn hoá Việt Nam.

Cùng với việc gìn giữ văn hoá truyền thống của dân tộc, Thủ tướng Phạm Văn Đồng cũng luôn chú trọng đến việc tiếp thu tinh hoa văn hoá nhân loại. Tuy nhiên, việc tiếp thu văn hoá nhân loại cần phải được tiến hành song hành cùng việc phát huy văn hoá truyền thống. Về quan điểm này, đồng chí viết: “Phải mở rộng giao lưu văn hóa với các nước, tiếp thu tinh hoa văn hóa nhân loại, đồng thời giữ gìn và phát huy bản sắc tốt đẹp của dân tộc.”

2. Vận dụng tư tưởng của Thủ tướng Phạm Văn Đồng trong xây dựng và phát triển văn hoá Việt Nam trong Kỷ nguyên mới

Tư tưởng của đồng chí Phạm Văn Đồng về văn hoá là sự kế thừa, học hỏi từ người thầy vĩ đại - Chủ tịch Hồ Chí Minh, đồng thời xuất phát từ những thực tiễn trong suốt quá trình hoạt động cách mạng của đồng chí. Ngày nay, đứng trước cơ hội và thách thức của hội nhập quốc tế, văn hoá ngày càng trở thành lĩnh vực quan trọng trong phát triển đất nước. Những quan điểm của thủ tướng Phạm Văn Đồng trở thành căn cứ lý luận và thực tiễn sinh động để Việt Nam tiếp tục phát triển văn hoá trong thời kỳ đổi mới.

 Trong công cuộc đổi mới, Bộ Chính trị đã ban hành nhiều Nghị quyết về phát triển văn hoá như: Nghị quyết 05-NQ/TW ngày 28/11/1987 của Bộ Chính trị khóa VI về "Đổi mới và nâng cao trình độ lãnh đạo, quản lý văn học, nghệ thuật và văn hóa"; Nghị quyết số 03-NQ/TW, ngày 16/7/1998, của Ban Chấp hành Trung ương tại Hội nghị Trung ương 5 (khóa VIII) về Xây dựng và phát triển nền văn hóa Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc; Nghị quyết số 33-NQ/TW, ngày 9/6/2014, Hội nghị lần thứ 9 Ban Chấp hành Trung ương Đảng (khóa XI) về xây dựng và phát triển văn hóa, con người Việt Nam đáp ứng yêu cầu phát triển bền vững đất nước… Đáp ứng những yêu cầu của thực tiễn đất nước khi bước vào kỷ nguyên mới - kỷ nguyên vươn mình của dân tộc,  ngày 07/01/2026, Bộ Chính trị ban hành Nghị quyết số 80-NQ/TW về Phát triển văn hoá Việt Nam khẳng định, cùng với kinh tế, chính trị, quốc phòng an ninh, văn hoá được xác định là “trụ cột” và là “hệ điều tiết” cho sự phát triển nhanh, bền vững nước ta. Điều này tiếp tục khẳng định, những tư tưởng của đồng chí Phạm Văn Đồng về phát triển văn hoá đã thể hiện tầm nhìn, tư duy chiến lược trong xây dựng đất nước phát triển bền vững, thịnh vượng, vững bước đi lên chủ nghĩa xã hội.

Những tư tưởng về văn hoá của Thủ tướng Phạm Văn Đồng - người lãnh đạo tận tâm, biểu tượng phụng sự tổ quốc - thực sự là những quan điểm mang tính tầm vóc chiến lược góp phần khẳng định vị trí quan trọng của văn hoá đối với tiến trình phát triển đất nước. Như trong Nghị quyết 80-NQ/TW đã khẳng định: văn hoá không chỉ là là nền tảng tinh thần mà còn phải là nền tảng vững chắc của sự phát triển./.