Phương pháp tình huống là một trong những xu h¬ướng đổi mới phương pháp giảng dạy đang đ¬ược nghiên cứu, áp dụng vào các phần học tại trường Chính trị Tô Hiệu thời gian qua. Thực hiện mục tiêu nâng cao chất lượng, hiệu quả đào tạo nói chung, giảng dạy phần học “Một số kỹ năng cơ bản trong lãnh đạo, quản lý của cán bộ lãnh đạo, quản lý ở cơ sở”nói riêng, việc đổi mới phương pháp giảng dạy, trong đó sử dụng phương pháp tình huống trong giảng dạy là công việc có ý nghĩa quan trọng. Nhằm nâng cao hiệu quả sử dụng phương pháp này, bài viết xin đề xuất một số giải pháp sau:
Thứ nhất, tăng cường tính chủ động, tích cực của giảng viên trong việc cập nhật thông tin, kiến thức, kỹ năng để truyền đạt được kiến thức lý thuyết và giải quyết tốt tình huống đặt ra
Trong giảng dạy phần học “Một số kỹ năng cơ bản trong lãnh đạo, quản lý của cán lãnh đạo, quản lý ở cơ sở” cho thấy kiến thức phần học có mối liện hệ hữu cơ với các phần học: Triết học, Tâm lý học, Quản lý nhà nước, Xây dựng Đảng, Khoa học hành chính…cho nên đòi hỏi người giảng viên phải chủ động nghiên cứu, tích cực học tập, bổ sung những kiến thức liên quan để có phông kiến thức rộng để truyền đạt kiến thức lý luận và đưa ra tình huống, phương án giải quyết tình huống hợp lý, hiệu quả.
Trong thực tiễn hiện nay, các điều kiện chính trị, xã hội luôn thay đổi một cách nhanh chóng. Đôi khi giảng viên vừa xây dựng xong một tình huống, nghiên cứu một tài liệu giảng dạy trong một thời gian ngắn thì những vấn đề đó lại nhanh chóng lạc hậu, không còn phù hợp, vì vậy đòi hỏi giảng viên phải thay đổi hoàn toàn tính chất của tình huống đó. Để nâng cao hiệu quả việc truyền đạt, cung cấp kiến thức lý thuyết, và hướng dẫn giải quyết các tình huống thì ngoài việc nghiên cứu giáo trình, sách giáo khoa đòi hỏi giảng viên phải đầu tư nghiên cứu, học tập, cập nhật bổ sung kiến thức, nâng cao trình độ chuyên môn từ các kênh, nguồn tài liệu khác.
Để có được một tình huống phù hợp mục đích của bài giảng, sát với thực tế cuộc sống và đúng với quy định của pháp luật hiện hành, giảng viên phải đầu tư nhiều thời gian, công sức, trí tuệ, cập nhật các quy định mới của Đảng, Nhà nước trong thu thập, xử lý thông tin để xây dựng tình huống mới.
Cần cung cấp khối lượng kiến thức lý luận, cũng như tình huống thực tiễn cho học viên bằng sự hướng dẫn tận tâm, phương pháp phù hợp để kích thích tư duy, sự suy nghĩ, tự tìm tòi, khám phá của người học. Đặc biệt, giảng viên phải không ngừng nêu cao đạo đức, tác phong gương mẫu, gần gũi người học, gắn bó với người học, thực sự là tấm gương sáng trước người học. Ngoài ra, mỗi giảng viên cũng cần trau dồi về mọi mặt để xây dựng uy tín, ảnh hưởng tích cực đến người học.
Thứ hai, phát huy tính tích cực, chủ động, sáng tạo, tinh thần hợp tác của học viên nhằm nâng hiệu quả hoạt động dạy và học
Phương pháp dạy học bằng tình huống chỉ đạt được hiệu quả khi có sự chủ động, tích cực và sự hăng say học tập của học viên, học viên phải là người biết quản lý tốt thời gian học tập của mình và biết lựa chọn phương pháp tự học, tự nghiên cứu. Những học viên đã quen với phương pháp học thụ động (thầy giảng, trò nghe) sẽ không phát huy tư duy độc lập và không hình thành ý thức phản biện quan điểm của thầy, của bạn có thể khó thích ứng với phương pháp dạy và học bằng tình huống.
Sự thành công của một bài dạy theo phương pháp tính huống phụ thuộc vào nhiều yếu tố, trong đó quan trọng hơn cả là sự chủ động, linh hoạt, sáng tạo, sự hợp tác của học viên. Sự hợp tác thể hiện trong mối quan hệ giữa học viên với giảng viên và giữa học viên với học viên. Tinh thần hợp tác thể hiện trong các mối quan hệ phải được dựa trên cơ sở tôn trọng lẫn nhau trong hoạt động giảng dạy và học tập.
Ngoài ra, tính tích cực, chủ động, sáng tạo, tinh thần hợp tác của học viên còn thể hiện ở ý thức tự học tự nghiên cứu trước khi đến lớp. Việc chuẩn bị bài, củng cố kiến thức, nhớ lại kiến thức đã học và đ¬ặt ra những tình huống mới và vận dụng tri thức lý luận đã học để giải quyết tình huống sẽ góp phần nâng hiệu quả hoạt động giảng dạy và học tập.
Để hình thành đ¬ược kỹ năng giải quyết vấn đề, học viên trong quá trình học tập, lĩnh hội tri thức, kỹ năng kỹ xảo cần thể hiện tính chủ động, tích cực, sáng tạo như:
+ Phát hiện đ¬ược vấn đề trong tình huống, biết xác định mục đích của việc giải quyết vấn đề trong tình huống đó.
+ Biết dự kiến các ph¬ương án giải quyết vấn đề và lựa chọn đ¬ược ph¬ương án tối ¬ưu.
+ Có khả năng tìm tòi, huy động tri thức, kỹ năng kỹ xảo có liên quan để giải quyết tình huống.
+ Rút ra đ¬ược những kinh nghiệm cho việc giải quyết tình huống đó.
Thứ ba, nâng cao tính thực tiễn đối với việc lựa chọn tình huống
Sau khi học viên được trang bị kiến thức lý luận, việc sử dụng tình huống sẽ giúp học viên có nhận thức sâu sắc hơn, khách quan hơn, có ý nghĩa hơn đối với cuộc sống, công việc của họ.
Việc lựa chọn tình huống cung cấp cho học viên tùy vào nội dung kiến thức từng bài học sao cho phù hợp với mục tiêu của bài giảng. Nhưng không phải bất kỳ một tình huống nào trong thực tế cũng có thể đưa vào giảng dạy và đều đạt được như mục tiêu mong muốn. Vấn đề đặt ra là một tình huống như thế nào được coi là một tình huống tốt phù hợp với mục tiêu giảng dạy?
Trả lời câu hỏi này, bên cạnh những yêu cầu như: tình huống sử dụng trong giảng dạy cũng phải bám sát vào nội dung bài giảng, bảo đảm tính khoa học, giáo dục, sư phạm, phù hợp với tâm lý, trình độ người học, tạo được nhu cầu, hứng thú đối với người học. Thiết nghĩ, một yêu cầu vô cùng quan trọng, không thể thiếu được đó là tình huống phải mang tính thời sự và sát thực tế. Trong tình huống phải cung cấp các dữ kiện như thời gian, địa điểm, những nguyên nhân phát sinh sự kiện, vấn đề. Các nhân vật, sự kiện trong tình huống có tính hiện thực cao, dù là hư cấu thì cũng phải đảm bảo yếu tố “y như thật”. Tính thực tiễn trong mỗi THDH phải mang tính điển hình, nổi bật, các sự kiện mô tả sát thực, sát với lý luận đã học sẽ có tính thuyết phục cao hơn đối với người học.
Vì vậy, người giảng viên phải không ngừng đầu tư thời gian, kiên trì nghiên cứu, cập nhật kiến thức, thông tin thực tiễn sinh động đưa vào bài giảng, cũng như xây dựng tình huống phù hợp.
Thứ tư, sử dụng phối hợp các phương pháp dạy học, đặc biệt coi trọng phương pháp tình huống nhằm tạo ra tính tích cực, sự hứng thú của học viên trong quá trình giảng dạy và học tập
Phương pháp tình huống mang tính chủ quan. Nó chịu sự quy định của người sử dụng, khả năng nắm vững và trình độ sử dụng thành thạo phương pháp đó. Tuy nhiên, nếu sử dụng mãi một phương pháp thì dù sử dụng có thành thạo đến đâu, phương pháp đó cũng trở lên kém hấp dẫn.
Phương pháp tình huống trong giảng dạy có nhiều ưu điểm: nâng cao tính chủ động, sáng tạo của người hoc, nâng cao khả năng làm việc nhóm, vận dụng giải quyết vấn đề thực tiễn hiệu quả hơn. Tuy nhiên, sử dụng phương pháp này có nhiều hạn chế: việc lựa chọn và sử dụng tình huống khó khăn, với lớp đông việc tổ chức điều khiển không dễ dàng, không chủ động được thời gian trên lớp… Vì vậy, trong giảng dạy phần học “một số kỹ năng cơ bản trong lãnh đạo, quản lý của cán bộ lãnh đạo,quản lý ở cơ sở”cần sử dụng phối hợp các phương pháp dạy học. Đối với Phần học này để hình thành các kỹ năng lãnh đạo, quản lý cho học viên thì việc sử dụng phương pháp tình huống cần được coi trọng.
Để nâng cao hiệu quả giảng dạy phần học, ng¬ười giảng viên ngoài việc phải chú trọng nắm vững chuyên môn, thì việc sử dụng thành thạo các phương pháp giảng dạy là cần thiết. Nhờ phương pháp đó mà giảng viên có các kỹ năng uỷ thác, kỹ năng điều khiển để thúc đẩy sự hứng thú, sự tham gia tích cực của học viên.
Trong quá trình giảng dạy bằng tình huống, khi người học chưa tích cực với phương pháp học này hoặc đối với những tình huống khó, người dạy có thể nêu câu hỏi gợi mở định hướng cách giải quyết tình huống để các nhóm thảo luận và luận giải các cơ sở của việc đưa ra phương án giải quyết.
Thứ năm, tăng cường sinh hoạt chuyên môn, hội thảo về phương pháp dạy học tình huống.
Các nhóm chuyên môn ngoài việc lên kế hoạch và tổ chức sinh hoạt theo chuyên đề định kỳ, cần tập trung sinh hoạt chuyên môn theo chuyên đề. Dựa trên điều kiện thực tế của đơn vị, việc lựa chọn cách thức sinh hoạt phù hợp với thời gian, nội dung sinh hoạt chuyên môn theo nhóm.
Nội dung sinh hoạt theo chuyên đề cần tập trung vào những vấn đề như đổi mới phương pháp giảng dạy, rèn luyện các kỹ năng giảng dạy, giải quyết các bài giảng có kiến thức lý luận trừu tượng, khó, ứng dụng công nghệ thông tin trong giảng dạy, sử dụng thiết bị dạy học, đổi mới kiểm tra đánh giá kết quả học tập.
Việc triển khai tổ chức sinh hoạt chuyên đề về đổi mới phương pháp nói chung, phương pháp tình huống nói riêng để có chất lượng và hiệu quả tốt đòi hỏi mỗi giảng viên nêu cao tinh thần trách nhiệm trong việc chuẩn bị, từ việc nghiên cứu kế hoạch chương trình, xác định mục đích yêu cầu bài dạy; lên kế hoạch tổ chức thực hiện việc xây dựng và sử dụng tình huống trong giảng dạy Phần học trên lớp đến việc rút kinh nghiệm, tổng kết, nhận xét, đánh giá chỉnh sửa, viết lại tình huống và đưa vào sử dụng sao cho hiệu quả hơn.
Bên cạnh hình thức sinh hoạt chuyên môn theo chuyên đề, cần thường xuyên tổ chức những buổi hội thảo (có mời chuyên gia nghiên cứu về giảng dạy tình huống tới nói chuyện, tập huấn kỹ năng xây dựng và sử dụng phương pháp). Tại hội thảo, các giảng viên cũng có thể trao đổi sâu hơn quy trình xây dựng và sử dụng tinh huống hoặc trao đổi kinh nghiệm về những tiết giảng mẫu để cùng đồng nghiệp phân tích cách thức vận dụng phương pháp tình huống sao cho hiệu quả.
Thứ sáu, tăng cường đầu tư cơ sở vật chất, trang thiết bị cho hoạt động giảng dạy và học tập nhằm góp phần nâng cao hiệu quả phương pháp dạy học tình huống
Trong thực tế, cơ sở vật chất, phương tiện kỹ thuật hỗ trợ cho giảng dạy theo hướng đổi mới phương pháp giảng dạy hiện nay ở trường Chính trị Tô Hiệu đã được cải thiện rất nhiều. Nghiên cứu các điều kiện, ph¬ương tiện dạy học như: phòng học, ph¬ương tiện hỗ trợ (máy vi tính, projector, máy chiếu overhead, ti vi, bàn ghế trong lớp học, âm thanh, ánh sáng, qui mô lớp học, tài liệu học tập, phòng đọc …), các tài liệu sẵn có trong thư¬ viện; cần xem xét thêm khả năng tự tạo thêm những điều kiện, phương tiện giảng dạy theo khả năng của mình: biên soạn, photocopy bài giảng, ….
Đối với những lớp học có quy mô quá lớn (trên 60 đến hàng trăm học viên), giảng viên gặp khó khăn trong tổ chức giảng dạy bằng tình huống. Vì trong phương pháp dạy học tình huống, giảng viên phải có sự quan tâm sâu sát, hướng dẫn và trợ giúp kịp thời đối với các hoạt động học tập của từng học viên. Hơn nữa, để buổi thảo luận có chất lượng học viên phải tự trang bị các kiến thức lý thuyết và thông tin liên quan trước khi lên lớp. Điều này đòi hỏi họ phải có thời gian nghiên cứu và được trang bị các phương tiện học tập như thư viện, sách giáo khoa, tài liệu tham khảo, báo, tạp chí, internet... Tuy nhiên, hiện nay học viên vừa học vừa làm không có đủ thời gian cho việc tự nghiên cứu giáo trình và tài liệu tham khảo. Ngoài ra cách bố trí không gian trong phòng học với kiểu bàn ghế cố định, phòng học chật chội như hiện nay cũng là điểm hạn chế cho việc sử dụng PPDH tình huống. Vì vậy, tăng cường đầu tư cơ sở vật chất, trang thiết bị cho hoạt động giảng dạy và học tập sẽ góp phần nâng cao hiệu quả phương pháp giảng dạy tình huống đối với phần học ““một số kỹ năng cơ bản trong lãnh đạo, quản lý của cán bộ lãnh đạo,quản lý ở cơ sở”.

Giảng viên khoa Dân vận