Cách mạng tháng Tám năm 1945 là một sự kiện vĩ đại trong lịch sử dân tộc Việt Nam. Nhân dân đã đập tan xiềng xích nô lệ của thực dân Pháp trong gần một thế kỉ tại Việt Nam và đánh đuổi quân phát xít Nhật, đồng thời lật nhào chế độ phong kiến hàng nghìn năm; lập nên nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa, nhà nước công nông đầu tiên ở Đông Nam Á.
Ngày 2/9/1945 tại quảng trường Ba Đình, Chủ tịch Hồ Chí Minh đọc bản Tuyên ngôn độc lập khai sinh ra nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa. (Ảnh sưu tầm)
Năm 1945, chiến tranh thế giới thứ hai bước vào giai đoạn cuối cùng. Ở châu Âu, đêm ngày 8-5-1945, phát xít Đức đầu hàng Đồng minh không điều kiện. Ở châu Á, quân Nhật cũng hạ vũ khí đầu hàng Đồng minh vào ngày 15-8-1945. Điều đó đẩy quân Nhật đang chiếm đóng ở Đông Dương vào tình thế tuyệt vọng, hoang mang dao động đến cực độ. Chính phủ bù nhìn Trần Trọng Kim rệu rã. Trong khi đó, các thế lực đế quốc Mỹ, Tưởng, Pháp, Anh đều có những mưu đồ riêng đối với Đông Dương. Bọn Việt Nam Quốc dân đảng, Việt Nam Cách mạng đồng minh hội theo chân quân Tưởng kéo về nước, mưu toan cướp chính quyền. Lợi dụng thời cơ, bọn phản động trong nước cũng ráo riết hoạt động chống phá cách mạng. Trong khi đó thì lực lượng phát xít ở Đông Dương vẫn còn nguyên vẹn.
Cách mạng đứng trước tình thế phải một mình đối phó với nhiều lực lượng trong và ngoài nước. Khí thế cách mạng lên cao chưa từng thấy. Hàng triệu quần chúng sẵn sàng đứng lên khởi nghĩa, ủng hộ Việt Minh, giành chính quyền, đánh đổ bọn cướp nước và bán nước. Các tầng lớp trung gian đã ngả hẳn về phía cách mạng.
Trên cơ sở đánh giá thời cơ và tình hình cách mạng trong nước đã phát triển mạnh mẽ, rộng khắp, Hội nghị đại biểu toàn quốc của Đảng họp ở Tân Trào từ ngày 13 đến ngày 15 tháng 8 năm 1945 đã đi đến kết luận: Những điều kiện khởi nghĩa ở Đông Dương đã chín mùi, vì vậy phải: Kịp thời hành động, không bỏ lỡ cơ hội, khẩn trương đánh chiếm ngay những nơi chắc chắn, không kể thành phố hay thôn quê, thành lập ủy ban nhân dân ở những nơi làm chủ, tất cả vì mục tiêu "Việt Nam hoàn toàn độc lập". Đến 23 giờ, ngày 13 tháng 8 năm 1945, Ủy ban Khởi nghĩa ra Quân lệnh số 1: Hiệu triệu toàn dân đứng lên khởi nghĩa giành chính quyền. Tiếp đó, ngày 16-8-1945, Đại hội Quốc dân tại Tân Trào đã thông qua mười chính sách lớn của Việt Minh, thông qua Lệnh Tổng khởi nghĩa, quyết định Quốc kỳ nền đỏ sao vàng, Quốc ca và bầu ra Ủy ban giải phóng dân tộc Việt Nam, tức Chính phủ lâm thời do Hồ Chí Minh làm Chủ tịch. Chủ tịch Hồ Chí Minh đã ra lời kêu gọi: Giờ quyết định cho vận mệnh dân tộc ta đã đến. Toàn quốc đồng bào hãy đứng dậy đem sức ta mà tự giải phóng cho ta!.
Hưởng ứng lệnh Tổng khởi nghĩa, khắp nơi quần chúng đồng loạt nổi dậy giành chính quyền. Ở những vùng xa xôi chưa nhận được lệnh Tổng khởi nghĩa, được sự chỉ dẫn của chỉ thị Nhật - Pháp bắn nhau và hành động của chúng ta, các đảng bộ địa phương đã lãnh đạo nhân dân vùng dậy giành chính quyền.
Ở Hà Nội, ngày 17-8, được tin Tổng hội viên chức của chính quyền bù nhìn tổ chức một cuộc mít tinh lớn tại Quảng trường Nhà hát thành phố, Ủy ban khởi nghĩa quyết định biến cuộc mít tinh ấy thành cuộc mít tinh ủng hộ cách mạng. Cuộc mít tinh sau đó đã biến thành biểu tình tuần hàng thị uy. Quần chúng vừa đi vừa hô vang các khẩu hiệu: “Ủng hộ Việt Minh”, “Đả đảo chính phủ bù nhìn”, “Việt Nam độc lập”. Cả Hà Nội bừng bừng khí thế cách mạng tiến công, sục sôi khởi nghĩa. Ngày 18-8, cờ đỏ sao vàng đã phấp phới trên nhiều đường phố Hà Nội.
Sáng ngày 19-8, cả thủ đô vùng dậy dưới rừng cờ đỏ sao vàng. Hàng chục vạn nhân dân nội, ngoại thành xuống đường, hướng về Quảng trường Nhà hát thành phố. Đúng 11 giờ, Ủy ban Khởi nghĩa đọc lời kêu gọi khởi nghĩa. Sau đó cuộc mít tinh biến thành cuộc biểu tình vũ trang giành chính quyền. Quần chúng cách mạng có các đơn vị võ trang, tự vệ dẫn đầu đã chia thành hai khối lớn đi chiếm các vị trí xung yếu như phủ Khâm sai, sở bưu điện, sở cảnh sát. Trước sức mạnh áp đảo của quần chúng và lực lượng tự vệ, hầu hết các công sở chính quyền Bảo Đại - Trần Trọng Kim đều nhanh chóng về tay nhân dân. Tối ngày 19-8, cuộc khởi nghĩa giành chính quyền ở Hà Nội kết thúc thắng lợi. Khởi nghĩa thành công ở Hà Nội như một tiếng bom vang dội, nhanh chóng lan truyền khắp nơi, động viên, cỏ vũ nhân dân cả nước nổi dậy giành chính quyền. Gần như toàn bộ các tỉnh miền Bắc đến Thanh Hóa, Nghệ An tiếp theo Hà Nội tiến hành khởi nghĩa. Chính quyền về tay nhân dân.
Được tin nhân dân Hà Nội giành chính quyền thắng lợi, ngày 20-8, tại Thừa Thiên Huế, Ủy ban khởi nghĩa của tỉnh được thành lập. Ủy ban quyết định lãnh đạo nhân dân nổi dậy giành chính quyền vào ngày 23-8. Sáng ngày 23-8, cả thành phố Huế rực rỡ cờ đỏ sao vàng. 15 vạn nhân dân Huế cùng nhân dân các phủ huyện theo kế hoạch tiến vào thành phố đã tràn ngập các khu phố, chật ních trên các ngả đường. Dưới sự lãnh đạo của Ủy ban khởi nghĩa, quần chúng nhân dân đã tiến hành chiếm các cơ sở còn lại rồi kéo về dự cuộc mít tinh khổng lồ tại sân vận động thành phố, mừng cách mạng thành công. Ủy ban khởi nghĩa tỉnh Thừa Thiên Huế tuyên bố xóa bỏ chính quyền bù nhìn, lập chính quyền cách mạng.
Tại Sài Gòn, từ ngày 20-8, cờ đỏ sao vàng đã xuất hiện công khai trên các đường phố, khí thế cách mạng của nhân dân sôi sục. Xứ ủy Nam Kỳ quyết định khởi nghĩa ở Sài Gòn và các tỉnh vào ngày 25-8. Rạng sáng ngày 25-8, Sài Gòn bừng dậy trong không khí cách mạng hào hùng. Tiếng hô khẩu hiệu quyết tâm bảo vệ nền độc lập, tự do vang dội trong thành phố. Cuộc biểu tình tuần hành vĩ đạo của quần chúng bắt đầu từ Nhà thờ Đức Bà diễu qua các đường phố của Sài Gòn. Quần chúng nhanh chóng làm chủ tình thế, chia đi chiếm các cơ quan đầu não của địch. Cuộc khởi nghĩa giành chính quyền ở Sài Gòn thắng lợi.
Chiều ngày 30-8, một cuộc mít tinh lớn được tổ chức tại Ngọ Môn, Huế. Trước hàng vạn quần chúng, Bảo Đại đọc chiếu thoái vị, nộp ấn kiếm cho chính phủ lâm thời. Chỉ trong vòng 2 tuần lễ, cuộc tổng khởi nghĩa của nhân dân ta giành thắng lợi hoàn toàn. Chế độ thuộc địa và chế độ quân chủ từng ngự trị trên đất nước ta bị lật nhào.
Trước đó, thắng lợi của khởi nghĩa ở Hà Nội đã tạo điều kiện để Trung ương Đảng, Ủy ban Dân tộc Giải phóng tiếp tục chỉ đạo tổng khởi nghĩa, xúc tiến chuẩn bị cho ngày ra đời nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa, tiến hành các hoạt động đối ngoại. Ngày 25-8, Bác Hồ từ Tân Trào về tới Hà Nội. Ngày 27-8, Ủy ban Dân tộc Giải phóng họp tại Hà Nội. Trong cuộc họp, theo đề nghị của Chủ tịch Hồ Chí Minh, Ủy ban Dân tộc Giải phóng do Đại hội quốc dân Tân Trào bầu ra được cải tổ thành Chính phủ cách mạng lâm thời, nhằm đoàn kết rộng rãi các tầng lớp nhân dân, các đảng phái yêu nước và những nhân sĩ tiến bộ. Ngày 28-8, danh sách các thành viên của Chính phủ được công bố trên các báo ở Hà Nội, gồm 15 người do Hồ Chí Minh làm Chủ tịch.
Ngày 2-9-1945, tại quảng trường Ba Đình (Hà Nội), Chủ tịch Hồ Chí Minh trang trọng đọc bản Tuyên ngôn độc lập, tuyên bố với toàn thể nhân dân, với thế giới nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa độc lập, tự do ra đời. Tuyên ngôn độc lập mở đầu bằng một chân lý vĩnh cửu: “Tất cả mọi người đều sinh ra có quyền bình đẳng. Tạo hóa cho họ những quyền không ai có thể xâm phạm được; trong những quyền ấy, có quyền được sống, quyền tự do và quyền mưu cầu hạnh phúc…Đó là những lẽ phải không ai chối cãi được”. “Một dân tộc đã gan góc chống ách nô lệ của Pháp hơn 80 năm nay, một dân tộc đã gan góc đứng về phe Đồng minh chống phát xít mấy năm nay, dân tộc đó phải được tự do! Dân tộc đó phải được độc lập”(1). Tuyên ngôn độc lập khẳng định: “Nước Việt Nam có quyền hưởng tự do và độc lập, và sự thật đã trở thành một nước tự do độc lập. Toàn thể dân tộc Việt Nam quyết đem tất cả tinh thần và lực lượng, tính mạng và của cải để giữ vững quyền tự do, độc lập ấy”(2).
Dân tộc Việt Nam ta đã viết nên nhiều trang sử vẻ vang với những chiến công chói lọi chống xâm lược và chống ách thống trị của nước ngoài, trong đó Cách mạng tháng Tám là một trang sử vẻ vang, chói lọi bậc nhất, đánh dấu một bước ngoặt vĩ đại trong lịch sử dân tộc. Nó đã phá tan hai tầng xiềng xích nô lệ của thực dân Pháp kéo dài hơn 80 năm và của phát xít Nhật, đồng thời lật nhào chế độ quân chủ chuyên chế tồn tại ngót ngàn năm. Với thắng lợi của Cách mạng tháng Tám, nước ta từ một nước thuộc địa trở thành một nước độc lập dưới chế độ dân chủ cộng hòa, nhân dân ta từ thân phận nô lệ đã trở thành người dân độc lập, tự do, làm chủ nước nhà. Cách mạng tháng Tám cũng đưa Đảng ta trở thành đảng cầm quyền.
Về mặt quốc tế, Cách mạng tháng Tám của Việt Nam đã cổ vũ mạnh mẽ tinh thần đấu tranh của nhân dân các nước thuộc địa và nửa thuộc địa trên thế giới, đặc biệt là nhân dân châu Á và châu Phi. Với ý nghĩa to lớn đó, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã khẳng định: “Chẳng những giai cấp lao động và nhân dân Việt Nam ta có thể tự hào, mà giai cấp lao động và những dân tộc bị áp bức nơi khác cũng có thể tự hào rằng: lần này là lần đầu tiên trong lịch sử cách mạng của các dân tộc thuộc địa và nửa thuộc địa, một Đảng mới 15 tuổi đã lãnh đạo cách mạng thành công, đã nắm chính quyền toàn quốc” (3).
Kỷ niệm 75 năm Cách mạng Tháng Tám thành công và Quốc khánh nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam là dịp để chúng ta càng hiểu rõ hơn những giá trị lịch sử, thực tiễn của Cách mạng Tháng Tám, nhận thức đầy đủ trách nhiệm của các tầng lớp nhân dân, đặc biệt là đội ngũ cán bộ, đảng viên trong việc vận dụng và phát huy những bài học kinh nghiệm quý giá, những tư tưởng mang tầm thời đại của Cách mạng tháng Tám vào công cuộc đổi mới, đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước, quê hương, vì mục tiêu dân giàu, nước mạnh, dân chủ, công bằng, văn minh.
Nguyễn Hằng
Chú thích:
(1) (2) Hồ Chí Minh: Toàn tập, Nhà xuất bản CTQG, Hà Nội, 2011, tập 4, tr.3.
(3) Hồ Chí Minh: Toàn tập, Nhà xuất bản CTQG, Hà Nội, 2011, tập 7, tr.25.