ThS. Phạm Nguyệt Ánh

Giảng viên Khoa Lý luận cơ sở

Kỷ niệm 200 năm ngày sinh Ph.Ăng-ghen (28/11/1820 - 28/11/2020) trong diễn biến cuộc đấu tranh tư tưởng, lý luận hiện nay đang diễn ra gay gắt, quyết liệt và phức tạp, kẻ thù của chủ nghĩa Mác - Lênin vẫn tìm mọi cách để hạ bệ học thuyết khoa học và cách mạng của thời đại; trong đó, có những luận điệu xuyên tạc, bóp méo, phủ nhận vai trò và những đóng góp của Ph.Ăng-ghenđối với việc xây dựng và phát triển chủ nghĩa Mác, phong trào cộng sản và công nhân quốc tế.Trong bối cảnh hiện nay, việc nghiên cứu, đánh giá, khẳng định những cống hiến to lớn của Ph.Ăngghen cũng như học tập tấm gương, phong cách khoa học, cách mạng lúc sinh thời của ông trong việc đấu tranh kiên quyết và triệt để chống các quan điểm sai trái, thù địch để bảo vệ và phát triển chủ nghĩa Mác là hết sức quan trọng và cần thiết.

Phri-đơ-rich Ăng-ghen sinh ngày 28 tháng 11 năm 1820, ở thành phố Barmen, tỉnh Rhein, Vương quốc Phổ trong một gia đình chủ xưởng dệt. Sống ở một trung tâm công nghiệp lớn của tỉnh Rhein, ngay từ thời thơ ấu Ăngghen đã nhìn thấy bức tranh đa dạng trong sự bần cùng không lối thoát của người dân lao động. Từ nhỏ Ăngghen đã bộc lộ tính cách độc lập.Ngay khi còn học ở Trường trung học, Ăng-ghen đã có tâm lý đối lập với chế độ độc đoán, chuyên chế Phổ, điều này đã góp phần thức tỉnh rất sớm ý thức chính trị ở Ph. Ăng-ghen. Năm 1837, theo yêu cầu của bố, Ăng-ghen buộc phải rời khỏi trường trung học khi chưa tốt nghiệp để bắt đầu công việc buôn bán ở văn phòng của bố. Công việc kinh doanh không mấy hấp dẫn Ăngghen song ông có thể sử dụng được nhiều thời giờ rỗi vào việc tự học và nghiên cứu trong các lĩnh vực sử học, triết học, văn học, ngôn ngữ và thơ ca những môn rất hấp dẫn đối với Ăng-ghen.Ăng-ghen quyết định không trở thành thương gia như ý muốn của bố để hiến thân cho một sự nghiệp khác cao cả hơn. Chính sự học tập, trau đồi vốn hiểu biết sâu rộng, tri thức khoa học phong phú trong những năm tháng này đã tạo tiền đề để Ăng-ghen cùng với Mác sau này xây dựng nên chủ nghĩa duy vật lịch sử và đồng thời phê phán, đấu tranh với những luận điệu chống phá, xuyên tạc chủ nghĩa Mác tinh vi của kẻ thù trên mặt trận tư tưởng.

Trong quá trình hoạt động nghiên cứu lý luận, sáng tạo khoa học, Ph.Ăng-ghen luôn kiên trì và đấu tranh kiên quyết với những quan điểm phản động, phản khoa học như chủ nghĩa duy tâm, siêu hình, chủ nghĩa cơ hội tả khuynh và hữu khuynh, chủ nghĩa xét lại dưới các sắc thái khác nhau, cũng như các trào lưu tư tưởng, lý luận đối lập, thù địch, để bảo vệ và phát triển hệ thống quan điểm, lý luận của chủ nghĩa Mác. Mỗi phát kiến khoa học, mỗi sự ra đời của một quan điểm, luận điểm, một nguyên lý lý luận và trong mỗi tác phẩm, mỗi bài viết của Ph.Ăngghen đều mang đậm dấu ấn đấu tranh tư tưởng, lý luận và là sản phẩm trực tiếp của cuộc đấu tranh ấy. Tháng 8 năm 1844, Ăng-ghen gặp Các Mác tại Paris. Từ đó bắt đầu sự cộng tác chặt chẽ giữa hai người.Từ những tác phẩm đầu tiên viết chung với C.Mác, Ph.Ăng-ghen đã thể hiện rõ thái độ kiên quyết, triệt để, bản lĩnh kiên cường và tư duy trí tuệ sắc sảo trong phê phán, đấu tranh với các quan điểm sai trái. Tháng 2 năm 1845, tác phẩm Gia đình thần thánh của Mác và Ăng-ghen ra đời đã phê phán mạnh mẽ chủ nghĩa duy tâm chủ quan của phái Hêghen trẻ mà thực chất là phê phán toàn bộ chủ nghĩa duy tâm và phương pháp của nó, đồng thời nêu lên luận điểm hết sức quan trọng về vai trò quyết định của quần chúng nhân dân trong lịch sử. Hai ông cũng hợp sức viết công trình nổi tiếng Hệ tư tưởng Đức (1845 - 1846) phê phán mạnh mẽ chủ nghĩa duy tâm của Hêghen và phái Hêghen trẻ đồng thời phê phán chủ nghĩa duy vật không nhất quán của Luivich Phoiơbach (Ludwig Feuerbach) nêu ra những luận điểm cơ bản của chủ nghĩa duy vật biện chứng và chủ nghĩa duy vật lịch sử. Tuy nhiên, nếu trong Gia đình thần thánh, việc phê phán chủ nghĩa duy vật cũ chưa đủ độ sâu sắc, và hơn thế nữa, sự đánh giá cao của C.Mác và Ph.Ăng-ghen về L.Phoiơbắc làm cho người ta khó thấy những khác biệt cơ bản trong quan điểm của các ông với quan điểm của Phoiơbắc thì trong Hệ tư tưởng Đức, các ông đã chỉ ra thiếu sót cơ bản của Phoiơbắc và cũng là chỗ khác biệt cơ bản giữa Phoiơbắc với các ông “khi Phoiơbắc là nhà duy vật thì ông không bao giờ đề cập đến lịch sử; còn khi ông xem xét đến lịch sử thì ông không phải là nhà duy vật. Ở Phoiơbắc, lịch sử và chủ nghĩa duy vật hoàn toàn tách rời nhau”¹

Tiêu biểu và mẫu mực cho những tác phẩm của Ph.Ăngghen trong đấu tranh trực tiếp, kiên quyết và triệt để chống lại các quan điểm sai trái, thù địch, bảo vệ và phát triển chủ nghĩa Mác phải kể đến tác phẩm Chống Đuyrinh. Bằng sự sáng tạo, linh hoạt và khối óc bách khoa toàn thư, Ph.Ăngghen đã phê phán quan điểm chiết trung chủ nghĩa và bác bỏ mưu toan tạo dựng một “đường lối trung gian” trong triết học của O.Đuyrinh, Ph.Ăngghen còn phát triển những luận điểm căn bản khác của chủ nghĩa duy vật biện chứng và chủ nghĩa duy vật lịch sử. Như ông đã chỉ rõ: “Thành thử..., cố gắng này nhằm trình bày một cách bách khoa quan điểm của chúng tôi về các vấn đề triết học, khoa học tự nhiên và lịch sử đã có tác dụng của nó”.²Với sự đấu tranh, phê phán Đuyrinh có hiệu quả, Ph.Ăng-ghen đã làm cho hệ thống lý luận của ông ta và tất các quan điểm khác không còn sức sống trong xã hội, góp phần bảo vệ chân lý khoa học và cách mạng của triết học Mác nói riêng, chủ nghĩa Mác nói chung, xua đi “đám mây mờ” đang bao phủ phong trào công nhân Đức thời bấy giờ. Và thông qua đấu tranh, phê phán Đuyrinh đã nâng Ph.Ăngghen lên tầm cao mới về uy tín khoa học.

Sau khi C.Mác qua đời, Ph.Ăngghen vẫn phát huy phẩm chất, năng lực đấu tranh với các quan điểm sai trái nhằm bảo vệ, phát triển chủ nghĩa Mác. Trong Những bức thư về chủ nghĩa duy vật lịch sử, một lần nữa Ph.Ăngghen đã thể hiện xuất sắc tư chất đó. Trong một bức thư, Ph.Ăngghen khẳng định: “Theo quan điểm duy vật về lịch sử, xét đến cùng là sản xuất và tái sản xuất ra đời sống hiện thực. Cả tôi lẫn Mác chưa bao giờ khẳng định gì hơn thế. Còn nếu ai xuyên tạc luận điểm này theo ý nghĩa nhân tố kinh tế là nhân tố quyết định duy nhất, thì người đó biến lời khẳng định này thành một câu trống rỗng, trừu tượng, vô nghĩa”.³

Không chỉ là nhà tư tưởng vĩ đại, nhà lý luận thiên tài, cũng như C.Mác, Ph.Ăngghen đã đem nghị lực sôi sục, trí tuệ sáng suốt và trái tim nồng cháy của mình tham gia phong trào cách mạng, dũng cảm đấu tranh cho sự nghiệp của giai cấp công nhân. Ăngghen kịch liệt phê phán và chỉ rõ những tư tưởng, quan điểm cơ hội chủ nghĩa về bản chất là quan điểm tư sản, các phần tử cơ hội chủ nghĩa là cái đuôi của giai cấp tư sản. Phân tích nguồn gốc, bản chất của chủ nghĩa cơ hội, Ăngghen đã chỉ ra những sai lầm, tác hại của nó đối với phong trào công nhân: “Người ta đưa những vấn đề chính trị chung, trừu tượng lên hàng đầu và như vậy là người ta che lấp mất những vấn đề cụ thể, bức thiết nhất, những vấn đề sẽ được đặt ra trong chương trình nghị sự, mỗi khi xảy ra những biến cố lớn đầu tiên, mỗi khi có khủng hoảng chính trị đầu tiên. Kết quả có thể là như thế nào, nếu không phải là bất thình lình, trong giờ phút quyết định, đảng bị bối rối; là về những vấn đề hết sức quyết định, trong đảng có tình trạng mơ hồ và thiếu nhất trí, vì những vấn đề ấy chưa hề được bàn tới?”⁴; “Vì những lợi ích nhất thời hàng ngày mà quên đi những quan điểm chủ yếu lớn; chạy theo những thành công chốc lát và đấu tranh cho những thành công chốc lát mà không tính đến những hậu quả về sau, hy sinh tương lai phong trào vì hiện tại, tất cả những việc ấy có thể xuất phát từ những động cơ “thành thật”. Nhưng đó là và sẽ vẫn là chủ nghĩa cơ hội, mà chủ nghĩa cơ hội “thành thật” có lẽ lại là thứ chủ nghĩa cơ hội nguy hiểm hơn hết cả”⁵.Từ đó, ông chỉ ra mục tiêu sau cùng của chủ nghĩa cơ hội là làm tê liệt tư tưởng giai cấp công nhân, cổ vũ những kiểu đấu tranh nhỏ giọt, những cải cách nhượng bộ, lấy đó làm mục tiêu của phong trào.Với những tác phẩm bút chiến tiêu biểu cùng cuộc đời hoạt động, đấu tranh cách mạng sôi nổi đã chứng tỏ, Ph.Ăngghen là một kiểu mẫu điển hình trong đấu tranh, phê phán các quan điểm sai trái, bảo vệ, phát triển và hoàn thiện chủ nghĩa Mác.

Sinh thời, Ph.Ăng-ghen rất khiêm tốn, luôn tự nhận mình là “cây vĩ cầm thứ hai bên cạnh Mác” nhưng những cống hiến to lớn về tư tưởng của Ph.Ăng-ghen đã được C.Mác ghi nhận là một khối óc sắc sảo, một pho bách khoa toàn thưvà như V.I.Lê-nin khẳng định: “Muốn đánh giá đúng đắn những quan điểm của Mác, tuyệt đối phải đọc những tác phẩm của người cùng tư tưởng và người cộng tác gần gũi nhất của Mác là Phri-đrích Ăng-ghen. Không thể nào hiểu được chủ nghĩa Mác và trình bày đầy đủ được chủ nghĩa Mác, nếu không chú ý đến toàn bộ những tác phẩm của Ăng-ghen”⁶.Đối với cách mạng Việt Nam nói chung, với sự nghiệp đổi mới theo định hướng XHCN trong giai đoạn hiện nay nói riêng, chủ nghĩa Mác, trong đó có những đóng góp vĩ đại của Ph.Ăngghenđã, đang và sẽ là nền tảng tư tưởng, kim chỉ nam cho hành động của Đảng và cách mạng nước ta./.

Ghi chú:

1. C.Mác và Ph.Ăngghen: Toàn tập, t. 3. Nxb Chính trị Quốc gia, Hà Nội, 1995, tr.65.
2. C.Mác và Ph.Ăngghen:Toàn tập, t.36, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội, 1997, tr.194.
3. C.Mác và Ph.Ăngghen: Toàn tập, t.37, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội, 1997, tr.632, 641.
4. C.Mác và Ph.Ăngghen: Toàn tập, t.22, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội, 1995,tr.345,346.
5. C.Mác và Ph.Ăngghen: Toàn tập, t.22, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội, 1995, tr.346.
6. V.I.Lê-nin toàn tập, NXB Tiến bộ, M.1980, tập  26, tr.110.