Hải Phòng từ lâu đã nổi tiếng là một cảng biển lớn nhất ở miền Bắc, một đầu mối giao thông quan trọng với hệ thống giao thông thuỷ, bộ, đường sắt, hàng không trong nước và quốc tế, là cửa chính ra biển của thủ đô Hà Nội và các tỉnh phía Bắc; là đầu mối giao thông quan trọng của Vùng kinh tế trọng điểm Bắc Bộ, trên hai hành lang - một vành đai hợp tác kinh tế Việt Nam - Trung Quốc. Chính vì vậy, trong chiến lược phát triển kinh tế – xã hội vùng châu thổ sông Hồng, Hải Phòng được xác định là một cực tăng trưởng của vùng kinh tế động lực phía Bắc; là trung tâm kinh tế - khoa học - kĩ thuật tổng hợp của vùng duyên hải Bắc Bộ và là một trong những trung tâm phát triển của Vùng Kinh tế trọng điểm Bắc Bộ và cả nước.

Vào thời vua Tự Đức, Bùi Viện, được giao phó thực hiện việc xây dựng một bến cảng bên cửa sông Cấm mang tên Ninh Hải và đồng thời xây dựng ở đây một căn cứ gọi là nha Hải phòng sứ, với lực lượng Tuần dương quân gồm 200 chiến thuyền và 2.000 quân thủy thiện chiến. Có lẽ vì điều này, nên tên gọi Hải Phòng đến nay vẫn còn nhiều tồn nghi, có nhiều quan điểm cho rằng Hải Phòng chính là tên “Hải Phòng sứ” mà tiền nhân Bùi Viện đã lập ra từ năm 1873.

Tên gọi Hải Phòng cũng được nhắc đến trong một dữ liệu khác, đó là khi người Pháp xâm lược miền Bắc lần thứ nhất, buộc nhà Nguyễn ký Hòa ước Giáp Tuất 1874. Nhà Nguyễn và Pháp lập nên một cơ quan thuế vụ chung, quản lý việc thương mại ở vùng cảng Ninh Hải, gọi là “Hải Dương thương chính quan phòng”.

Năm 1887, thực dân Pháp chủ trương tách một số huyện ven biển của tỉnh Hải Dương nằm lân cận cảng Ninh Hải, để thành lập tỉnh Hải Phòng. Ngày 19-7-1888, tỉnh Hải Phòng lại được tách thành thành phố Hải Phòng và tỉnh Kiến An, theo sắc lệnh của Tổng thống Pháp Sadi Carnot, chính thức thiết lập những địa danh hành chính mới trên bản đồ xứ Đông Dương thuộc Pháp.

Về mặt hành chính, thành phố Hải Phòng là một nhượng địa nên việc cai quản, khai thác thuộc quyền thực trị của người Pháp. Họ đã cho xây dựng ở đây một hải cảng lớn, được gọi là bến “6 kho”, đồng thời đầu tư xây dựng Hải Phòng là một trong những trung tâm công nghiệp, thương mại, tài chính… tầm cỡ, chỉ đứng sau Hà Nội và Sài Gòn thời điểm đó. Nhưng điều quan trọng nhất có lẽ chính là vị thế của hệ thống cảng, với vai trò cửa ngõ giao thương quốc tế lớn nhất miền Bắc, được thiết lập và giữ vững suốt hơn 130 năm qua.\

Toàn cảnh thành phố Hải Phòng thời thuộc Pháp (ảnh sưu tầm)

Trong sự nghiệp cách mạng, Hải Phòng là một trong những vùng đất đầu tiên của cả nước được tiếp nhận tư tưởng chủ nghĩa Mác, dấu ấn quan trọng để định hướng cách mạng Việt Nam sau này. Đây cũng là nơi ra đời của của tổ chức Công hội đỏ (tiền thân của Liên đoàn lao động ngày nay), gắn liền với tên tuổi lãnh tụ Nguyễn Đức Cảnh và nhiều vị lãnh đạo tiền bối của Đảng ta.

Đầu tháng 4-1929, tổ chức cộng sản đầu tiên ở Hải Phòng được thành lập. Tháng 4-1930, Đảng bộ Đảng Cộng sản Việt Nam thành phố Hải Phòng được thành lập, là một trong ít những đảng bộ ra đời đầu tiên ở trong nước.

Từ khi có Đảng lãnh đạo, phong trào công nhân và phong trào yêu nước của Nhân dân Hải Phòng diễn ra sôi nổi hơn bao giờ hết. Hải Phòng là một trong những trung tâm của phong trào cách mạng cả nước trong các cao trào cách mạng 1930-1931, 1936-1939 và 1939-1945. Trong cao trào kháng Nhật cứu nước, Hải Phòng-Kiến An là nơi phong trào Việt Minh phát triển mạnh. Ngày 12-7-1945, Nhân dân Kim Sơn (Kiến Thuỵ) vùng lên lập Uỷ ban giải phóng, kháng Nhật thắng lợi. Tiếng trống Kim Sơn đã mở đầu cho quá trình khởi nghĩa từng phần, tiến tới Tổng khởi nghĩa giành chính quyền trong cách mạng Tháng Tám 1945 ở vùng Duyên hải Bắc bộ. Theo lệnh tổng khởi nghĩa, chỉ trong vòng 10 ngày từ 15 đến 25-8-1945, chính quyền tay sai các cấp của địch ở Hải Phòng, Kiến An đã bị lực lượng cách mạng đập tan, chính quyền cách mạng được thiết lập.

Sau Cách mạng tháng Tám, dẫn đến sự ra đời của nước Việt nam dân chủ Cộng hòa ngày 2-9-1945, Hải Phòng cũng chính là địa phương đầu tiên của miền Bắc vang lên tiếng súng bảo vệ nhà nước non trẻ trước sự xâm lược trở lại của quân viễn chinh Pháp. Những người con Hải Phòng đã chiến đấu vô cùng quả cảm, gắn với những tên tuổi bất tử như Đặng Kim Nở, Trần Thành Ngọ... Nhắc đến những trận chiến này, Đại tướng Võ Nguyễn Giáp viết trong hồi ký: “Cuộc chiến anh dũng của những người con Hải Phòng như cuộc tổng diễn tập thực sự của cả nước…”.

Trong suốt cuộc kháng chiến chống Pháp, Đảng bộ, quân và dân Hải Phòng – Kiến An đã tiến hành thành công cuộc chiến tranh nhân dân toàn dân, toàn diện ngay trong vùng địch tạm chiếm sâu, lập nhiều chiến công xuất sắc, làm nên truyền thống “đường 5 anh dũng”, “đường 10 Quật khởi”, Sở Dầu, Cát Bi rực lửa; đóng góp chung vào chiến thắng lịch sử Điện Biên Phủ “lừng lẫy năm châu, chấn động địa cầu”, buộc thực dân Pháp phải ký Hiệp định chấm dứt chiến tranh, lập lại hòa bình ở Đông Dương.

Sau chiến thắng lịch sử Điện Biên Phủ, Đảng bộ, quân và dân Hải Phòng lại bước tiếp vào cuộc chiến đấu mới - cuộc chiến đấu “300 ngày giải phóng quê hương”. 300 ngày đêm oanh liệt chống mọi âm mưu thủ đoạn của kẻ thù, dưới sự lãnh đạo sáng suốt của Đảng, quân và dân Hải Phòng đã đập tan ý đồ phá hoại thành phố Cảng, phá hoại Hiệp định Giơ-ne-vơ của thực dân Pháp và bọn tay sai, bảo vệ vững chắc thành phố.

Ngày 13-5-1955, thành phố Hải Phòng đã được giải phóng hoàn toàn, góp phần quan trọng vào thắng lợi trọn vẹn của cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp xâm lược. Chủ tịch Hồ Chí Minh gửi thư biểu dương tinh thần chiến đấu anh dũng và khen tặng quân, dân Hải Phòng lá cờ thêu hai chữ “Trung dũng”. Chia sẻ niềm vui lớn lao với đồng bào, Người viết: “Trải qua tủi nhục hơn 80 năm, nay Hải Phòng đã vươn mình dậy, giải phóng. Khắp phố phường, cờ đỏ sao vàng tung bay rực rỡ như hoa nở mùa Xuân. Hàng vạn đồng bào già trẻ gái trai, đủ các tầng lớp, tủa ra hoan nghênh bộ đội, cán bộ. Nét mặt mọi người sung sướng vui mừng như mùa Xuân hoa nở. Những năm chịu đựng gian khổ, đoàn kết chiến đấu, đã kết quả vẻ vang: Miền Bắc đã hoàn toàn giải phóng, Hải Phòng đã giải phóng hoàn toàn”.

Ngay sau ngày giải phóng thành phố, trong giai đoạn 1955-1965, Đảng bộ, quân và Nhân dân thành phố đã khẩn trương khắc phục hậu quả chiến tranh, khôi phục và phát triển kinh tế – văn hóa, thực hiện chủ trương cải tạo xã hội chủ nghĩa. Với tinh thần sáng tạo của giai cấp công nhân và Nhân dân lao động, Hải Phòng đã đi đầu và trở thành quê hương của phong trào thi đua “Sóng Duyên hải” trong công nghiệp, “Xây dựng tổ đội lao động xã hội chủ nghĩa với con chim đầu đàn là Tổ đá nhỏ ca A của nhà máy Xi măng Hải Phòng,…Trong bối cảnh đó, ngày 27-10-1962, Quốc hội Nước Việt Nam Dân chủ cộng hoà (nay là Quốc hội Nước Cộng hoà Xã hội chủ nghĩa Việt Nam) quyết định hợp nhất Hải Phòng – Kiến An thành thành phố Hải Phòng với tiềm năng đa diện, là điều kiện quan trọng để Hải Phòng phát triển và đáp ứng các yêu cầu của sự nghiệp cách mạng cả nước.

Đồng thời, trong giai đoạn này Hải Phòng tiếp tục giữ vai trò quan trọng bậc nhất trong việc tiếp nhận nguồn viện trợ của các nước anh em và bè bạn, để tái thiết miền Bắc và tương trợ cho chiến trường miền Nam. Một lần nữa Hải Phòng lại thành nơi thử lửa với kẻ thù, với những chiến dịch phong tỏa, oanh tạc khét tiếng của hải quân, không quân Mỹ, và đỉnh điểm là cuộc chiến trên không trước cuộc đụng đầu lịch sử 12 ngày đêm vào tháng 12-1972. Trận chiến mà Hải Phòng đã cùng Hà Nội và nhiều địa phương khác của miền Bắc viết lên trang sử hào hùng, được ví là “Điện Biên Phủ trên không”, đã trở thành yếu tố mang tính quyết định, buộc Mỹ phải chấp nhận chấm dứt chiến tranh Việt Nam.

Để ghi nhận, biểu dương những thành tích xuất sắc của Đảng bộ, quân và dân Hải Phòng, Bác Hồ đã 3 lần gửi thư khen và tặng cờ luân lưu “Quyết tâm đánh thắng giặc Mỹ xâm lược”; được Đảng và Nhà nước trao tặng thành phố Huân chương Độc lập hạng nhất, Huân chương kháng chiến hạng nhất, Huân chương chiến công hạng nhất và đặc biệt, năm 1985, thành phố được vinh dự đón nhận Huân chương Sao vàng.

Ngay sau ngày đất nước thống nhất và đi lên chủ nghĩa xã hội, trong hơn 10 năm 1975 - 1986, Đảng bộ, quân và dân thành phố Hải Phòng đã phát huy tinh thần năng động, sáng tạo, giành được những thành tích đáng tự hào. Bước ra khỏi hai cuộc chiến tranh khốc liệt, kéo dài  với muôn vàn khó khăn, thử thách tuy nhiên nhờ phát huy tinh thần dân chủ, dựa vào dân, thực hiện phương châm “Dân biết, Dân bàn, Dân kiểm tra”, nghiên cứu tổng kết các mô hình hay, cách nghĩ, cách làm sáng tạo từ cơ sở, Hải Phòng đã trở thành quê hương của cơ chế khoán sản phẩm trong nông nghiệp; có những bước đi đột phá trong sản xuất kinh doanh; đạt được nhiều kết quả trong khai hoang, lấn biển, chỉnh trang và quản lý đô thị. Hải Phòng đã góp phần không nhỏ vào quá trình hình thành đường lối đổi mới toàn diện đất nước của Đảng ta.

Bước vào thời kỳ đổi mới, hơn 30 năm thực hiện đường lối đổi mới, công nghiệp hóa, hiện đại hóa, Đảng bộ, quân và dân thành phố Hải Phòng đã phát huy cao độ truyền thống cách mạng vẻ vang, đoàn kết, nhất trí, khắc phục khó khăn, nỗ lực phấn đấu, giành được nhiều thành tựu quan trọng, tạo nên những chuyển biến tích cực và sâu sắc trên nhiều lĩnh vực. Trong đó, đặc biệt thành phố Hải Phòng đã cùng cả nước bước ra khỏi tình trạng khủng hoảng kinh tế – xã hội trong nửa cuối những năm 80, những năm 90 của thế kỷ XX, mở ra thời kỳ đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước, đời sống vật chất, tinh thần của Nhân dân không ngừng được nâng cao.

Ngày 05-8-2003, Bộ Chính trị (Khoá IX) đã ban hành Nghị quyết số 32-NQ/TW “về xây dựng và phát triển thành phố Hải Phòng trong thời kỳ công nghiệp hoá, hiện đại hoá đất nước”. Sau 17 năm thực hiện Nghị quyết 32-NQ/TW của Bộ Chính trị, tình hình kinh tế - xã hội thành phố có sự chuyển biến to lớn. Cơ cấu kinh tế chuyển dịch theo hướng công nghiệp hoá, hiện đại hoá, đô thị hoá; mô hình tăng trưởng chuyển mạnh từ chiều rộng sang chiều sâu; khai thác tốt tiềm năng, lợi thế, giải quyết việc làm, bảo đảm an sinh xã hội; có nhiều đóng góp cho phát triển tam giác kinh tế Hà Nội – Hải Phòng – Quảng Ninh, liên kết vùng và phát triển kinh tế đối ngoại.

Hải Phòng đã khẳng định được là vị thế của thành phố cảng, đầu mối giao thông quan trọng và cửa chính ra biển của các tỉnh phía Bắc; hệ thống cảng biển, hạ tầng giao thông được đầu tư mạnh, có bước phát triển đột phá theo hướng đồng bộ, hiện đại. Công tác quy hoạch và quản lý quy hoạch đạt kết quả tích cực. Đời sống vật chất và tinh thần của Nhân dân ngày càng được cải thiện và nâng cao. Văn hoá, giáo dục – đào tạo, y tế, khoa học – công nghệ có bước phát triển, đạt nhiều kết quả quan trọng, dần khẳng định là một trung tâm của vùng duyên hải Bắc Bộ. Chính sách an sinh xã hội được quan tâm thực hiện có hiệu quả, tỉ lệ hộ nghèo giảm rõ rệt. Công tác xây dựng Đảng và hệ thống chính trị được coi trọng, tạo chuyển biến tích cực và toàn diện trên các lĩnh vực; hiệu lực, hiệu quả quản lý nhà nước được nâng cao. Quốc phòng, an ninh chính trị và trật tự, an toàn xã hội được giữ vững; thế trận quốc phòng toàn dân được củng cố vững chắc; quan hệ đối ngoại, hợp tác quốc tế được tăng cường và mở rộng.

Cảng Hải Phòng (Ảnh sưu tầm)

Đặc biệt, thực hiện Nghị quyết Đại hội XV Đảng bộ thành phố giai đoạn 2015 - 2020, thành phố đã đạt được những thành tựu nổi bật, toàn diện, có tính đột phá, mở ra một thời kỳ phát triển mới: Tăng trưởng kinh tế cao và liên tục, quy mô kinh tế được mở rộng, chất lượng tăng trưởng được nâng lên, cơ cấu kinh tế tiếp tục chuyển dịch theo đúng định hướng công nghiệp hóa, hiện đại hóa. Tổng sản trên địa bàn (GRDP) tăng trưởng liên tục 2016 – 2020 tăng bình quân 14,94%/năm, gấp 1,42 lần mục tiêu, gấp 2,1 lần giai đoạn 2011 – 2015 trở thành điểm sáng của cả nước, tạo nền tảng vững chắc cho giai đoạn tới; cơ cấu kinh tế chuyển dịch nhanh sang chiều sâu. Các ngành kinh tế đều có bước phát triển. Công nghiệp thành phố có bước chuyển biến mạnh về chất. Thu hút được nhiều tập đoàn, công ty lớn hàng đầu thế giới và trong nước như Regina Miracle International Việt Nam, Bridgestone, Nippro Pharma, Kyocera, Fuji Xerox, GE, Công ty TNHH Vật liệu nam châm Shin-Etsu Việt Nam, Vin Group, Sun Group … đầu tư với công nghệ hiện đại, tiên tiến, sản phẩm có giá trị gia tăng cao, tham gia mạng sản xuất toàn cầu và thúc đẩy phát triển nhanh các ngành công nghiệp hỗ trợ tạo sự chuyển biến về chất, thiết thực góp phần xây dựng nền kinh tế độc lập, tự chủ.

Các ngành dịch vụ cảng biển, hàng hải, logistics, vận tải, xuất nhập khẩu phát triển nhanh; thương mại phát triển khá mạnh và toàn diện, từng bước khẳng định vị trí là trung tâm lớn của cả nước; dịch vụ hàng không, tài chính ngân hàng, bảo hiểm, các dịch vụ đô thị khác có bước phát triển quan trọng; ngành du lịch đang từng bước được đầu tư phát triển trở thành ngành kinh tế mũi nhọn.

Kết cấu hạ tầng, nhất là hạ tầng giao thông được đầu tư tương đối hoàn chỉnh, đồng bộ, hiện đại, có bước phát triển đột phá, tạo động lực mới thúc đẩy sự phát triển của thành phố khẳng định được vai trò đầu mối giao thông quan trọng và cửa chính ra biển của các tỉnh phía Bắc. Hoàn thành và đưa vào khai thác nhiều công trình giao thông trọng điểm của khu vực Bắc Bộ và cả nước, có ý nghĩa chiến lược đối với sự phát triển của thành phố như: Đường ô tô cao tốc Hà Nội – Hải Phòng; đường nối thành phố Hạ Long – cao tốc Hà Nội – Hải Phòng; nâng cấp Cảng hàng không quốc tế Cát Bi; hai bến khởi động Cảng cửa ngõ quốc tế Hải Phòng; cầu, đường ô tô Tân Vũ – Lạch Huyện; nâng cấp, mở rộng quốc lộ 10, cầu Hoàng Văn Thụ, cầu Đăng, cầu Hàn, cầu sông Hóa…

Sự nghiệp phát triển văn hóa, xã hội đạt kết quả tích cực, từng bước khẳng định là trung tâm của vùng Duyên hải Bắc Bộ. Triển khai thực hiện nhiều chính sách an sinh xã hội, chăm sóc người có công với cách mạng đi trước một bước so với phát triển kinh tế đạt hiệu quả cao. Hằng năm, thành phố trích ngân sách, huy động nguồn lực xã hội hóa chăm lo Tết cho người nghèo, cận nghèo, đối tượng bảo trợ xã hội luôn cao hơn ơn mức bình quân chung các tỉnh, thành phố lân cận từ 1-1,5 lần; hỗ trợ nhà ở cho các hộ gia đình người có công; giải quyết việc làm cho 273.457 lượt lao động.

Thành phố xây dựng, củng cố quan hệ thương mại với trên 130 quốc gia và vùng lãnh thổ, trong đó, đặc biệt là các đối tác có quan hệ FTA. Quan hệ đối ngoại với các nước, địa phương, tổ chức quốc tế trong khu vực và thế giới tiếp tục đi vào chiều sâu.

Đời sống vật chất, tinh thần của Nhân dân được nâng cao, thu hẹp khoảng cách nông thôn – thành thị. Phát triển kinh tế bảo đảm gắn với củng cố, giữ vững quốc phòng – an ninh, bảo vệ vững chắc chủ quyền biển đảo; an ninh chính trị, trật tự an toàn xã hội được giữ vững.

Tổ chức Đảng và hệ thống chính trị ngày càng vững mạnh; có nhiều đổi mới về tổ chức và phương thức lãnh đạo, chỉ đạo, điều hành. Hoạt động của các cấp chính quyền ngày càng đổi mới theo hướng kiến tạo, hành động, đồng hành, phục vụ Nhân dân, doanh nghiệp. Đội ngũ cán bộ thành phố tiếp tục được kiện toàn theo hướng đủ về số lượng, nâng cao về chất lượng, đáp ứng tốt hơn yêu cầu, nhiệm vụ trong giai đoạn mới. Nhân dân tin tưởng, đồng thuận, chung sức thực hiện các chủ trương, chính sách của Thành ủy, Hội đồng nhân dân, Uỷ ban nhân dân thành phố để xây dựng và phát triển thành phố. Những thành tựu nên trên có ý nghĩa quan trọng, tạo nền tảng thế và lực mới để Hải Phòng bước vào giai đoạn phát triển mới, cao hơn theo Nghị quyết số 45-NQ/TW của Bộ Chính trị khóa XII.

Với sự chuyển mình mạnh mẽ đã và đang diễn ra của thành phố, chúng ta có quyền tin tưởng rằng những mục tiêu của thành phố đề ra trong thời gian tới sớm trở thành hiện thực, đó là: đến năm 2025, Hải Phòng hoàn thành sự nghiệp công nghiệp hóa, hiện đại hóa; đạt các tiêu chí đô thị loại I; trở thành thành phố công nghiệp theo hướng hiện đại; là trọng điểm phát triển kinh tế biển, trung tâm dịch vụ logistics, trung tâm đào tạo, nghiên cứu, ứng dụng và phát triển khoa học-công nghệ biển của cả nước; đời sống vật chất và tinh thần của nhân dân được nâng cao; trật tự an toàn xã hội được bảo đảm, quốc phòng, an ninh được giữ vững; có tổ chức đảng và hệ thống chính trị trong sạch, vững mạnh, tinh gọn, hoạt động hiệu lực, hiệu quả, khối đại đoàn kết toàn dân được tăng cường; tạo nền tảng vững chắc để trở thành thành phố công nghiệp phát triển hiện đại, thông minh, bền vững tầm cỡ khu vực Đông Nam Á vào năm 2030 và trở thành thành phố có trình độ phát triển cao trong nhóm các thành phố hàng đầu Châu Á và thế giới vào năm 2045.

ThS Phạm Thị Dung