Chủ tịch Hồ Chí Minh đã khẳng định: "Một năm khởi đầu từ mùa xuân. Một đời khởi đầu từ tuổi trẻ. Tuổi trẻ là mùa xuân của xã hội"^[1]. Chăm lo cho thế hệ trẻ là một trong những vấn đề mà Bác rất quan tâm, bởi thanh niên là thế hệ kế thừa sự nghiệp cách mạng của Đảng và dân tộc. 88 năm qua, Đoàn Thanh niên Cộng sản Hồ Chí Minh là trường học lớn, là người bạn thân thiết của các thế hệ thanh niên, giúp thanh niên rèn luyện, trưởng thành, đồng thời có những đóng góp xứng đáng vào sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc. Trong không khí chào đón ngày thành lập Đoàn (26/3/1931-26/3/2020), dưới góc nhìn của một đoàn viên thanh niên, xin đề cập và tìm hiểu đôi nét về chặng đường lịch sử của Đoàn Thanh niên Cộng sản Hồ Chí Minh qua các giai đoạn.

Ngay khi Đảng Cộng sản Việt Nam ra đời (03/02/1930), Đảng ta đã thấy rõ tầm quan trọng của việc sớm xây dựng tổ chức Đoàn. Tại Hội nghị Ban Chấp hành Trung ương Đảng lần thứ hai họp từ ngày 20 đến ngày 26/3/1931, Trung ương Đảng đã dành trọn một ngày để bàn và quyết định những vấn đề quan trọng về công tác vận động thanh niên. Xuất phát từ ý nghĩa đặc biệt đó, được sự đồng ý của Bộ Chính trị và Chủ tịch Hồ Chí Minh, Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ III của Đoàn Thanh niên Lao động Việt Nam (họp từ ngày 22 đến ngày 25/3/1961) đã quyết định lấy ngày 26/3/1931 là ngày thành lập Đoàn. Từ đó, ngày 26/3 hàng năm trở thành ngày kỷ niệm, tôn vinh truyền thống vẻ vang của tuổi trẻ Việt Nam, của Đoàn Thanh niên Cộng sản Hồ Chí Minh quang vinh.

Trong mỗi chặng đường lịch sử của dân tộc, để phù hợp với yêu cầu, nhiệm vụ của từng thời kỳ, Đoàn đã nhiều lần thay đổi tên gọi.

* Từ 1931 - 1936: Đoàn Thanh niên Cộng sản Việt Nam, Đoàn Thanh niên Cộng sản Đông Dương

Hội nghị lần thứ nhất Ban Chấp hành Trung ương Đảng (khoá I) tháng 10/1930 đã ra “Án nghị quyết về Cộng sản thanh niên vận động”. Thực hiện Án nghị quyết, các cơ sở Đoàn đã được xây dựng trên khắp cả nước từ Bắc vào Nam. Tuy nhiên, thời điểm này, hệ thống tổ chức của Đoàn chưa được thống nhất. Mùa xuân năm 1931, Hội nghị Ban Chấp hành Trung ương Đảng lần thứ hai, họp từ ngày 20 đến ngày 26/3/1931 tại nhà số 236, đường Richaud (nay là đường Nguyễn Đình Chiểu, Quận 3, thành phố Hồ Chí Minh) do đồng chí Tổng Bí thư Trần Phú chủ trì đã giành một phần quan trọng trong chương trình làm việc để bàn về công tác thanh niên và chỉ thị cho tổ chức đảng ở các địa phương phải quan tâm đến việc xây dựng đoàn thanh niên. Hội nghị đã quyết định thống nhất các tổ chức đoàn thành Đoàn Thanh niên Cộng sản Đông Dương.

Tổ chức cơ sở Đoàn ở nước ta “từ bắt đầu hiếm hoi” với một nhóm nhỏ 8 thiếu niên do Bác Hồ trực tiếp chăm sóc dìu dắt, sau 5 năm đã phát triển và trưởng thành vượt bậc. Lúc này, trên cả ba miền Bắc, Trung, Nam đã xuất hiện nhiều tổ chức Đoàn cơ sở với hơn 1.500 đoàn viên. Ở một số địa phương, đã hình thành Đoàn từ cơ sở huyện, tỉnh, dần dần trở thành lực lượng hùng hậu, xung kích của Đảng.

Trong thời kỳ đầu của cách mạng, biết bao đoàn viên thanh niên đã tỏ rõ khí phách anh hùng như: Cao Xuân Quế, Lê Cảnh Nhượng và nhiều đoàn viên ưu tú khác. Cũng trong cao trào cách mạng 1930 -1931, lịch sử đã để lại tấm gương oanh liệt của người đoàn viên thanh niên cộng sản Lý Tự Trọng với câu nói bất hủ “con đường của thanh niên chỉ có thể là con đường cách mạng chứ không thể có con đường nào khác” – câu nói đã trở thành phương châm hành động của tuổi trẻ Việt Nam.

* Từ 1936 - 1939: Đoàn Thanh niên Dân chủ Đông Dương

Giữa năm 1936, Đoàn Thanh niên Cộng sản Đông Dương được đổi tên Đoàn Thanh niên Dân chủ Đông Dương để phù hợp với nhiệm vụ chính trị Đảng trong thời kỳ này: tập trung mũi nhọn đấu tranh chống bọn phản động thuộc địa và tay sai, đòi các quyền tự do, dân chủ, cải thiện đời sống.

Đoàn Thanh niên Dân chủ hoạt động công khai, có cơ quan báo chí riêng, với các tờ “Bạn dân”, “Thế giới”, “Mới” được phát hành ở cả ba miền đất nước. Đoàn đã xây dựng đội ngũ gồm hàng vạn đoàn viên, đấu tranh kiên cường dưới ngọn cờ của Đảng.

Ngoài việc phát hành báo, tổ chức Đoàn còn lập các Hội: đọc sách, văn nghệ, thể thao, đặc biệt là hình thành các nhóm nghiên cứu chủ nghĩa Mác. Nhiều tác phẩm chính trị, văn học của C.Mác, F.Angghen, V.I.Lênin, Goocki… như: “Tuyên ngôn Đảng cộng sản”, “Tư bản”, “Nhà nước là gì?”, “Người mẹ”… cũng như các cuốn sách do các chiến sĩ cộng sản Việt Nam viết như: “Vấn đề dân cầy” của Qua Ninh và Vân Đình, “Mác xít phổ thông” của Hải Triều và Thơ Tố Hữu được đông đảo đoàn viên, thanh niên đón đọc.

Được sự quan tâm của các Xứ ủy Đảng, phong trào thanh niên và tổ chức đoàn được củng cố, phát triển sâu rộng, trở thành làn sóng mạnh mẽ, buộc nhà toàn quyền Pháp ở Đông Dương phải ban hành một số quyền lợi cho công nhân và lao động làm thuê, như: giảm giờ làm, tăng tiền lương tối thiểu, cấm cúp phạt bằng tiền, có chế độ nghỉ thai sản cho phụ nữ, ra sắc lệnh “ân xá” tù chính trị ở Đông Dương.

Tuy nhiên, đến tháng 9/1939, đại chiến thế giới lần thứ 2 bùng nổ. Thực dân Pháp thẳng tay thi hành chính sách đàn áp, khủng bố phong trào đấu tranh của các tầng lớp nhân dân và thanh niên buộc Đoàn phải trở lại hoạt động bí mật.

* Từ 11/1939 - 1941: Đoàn Thanh niên Phản đế Đông Dương

Tháng 11/1939, Trung ương Đảng họp Hội nghị lần thứ 6 tại Bà Điểm (Hóc Môn, Gia Định). Hội nghị nhấn mạnh: giải phóng dân tộc là nhiệm vụ hàng đầu của cách mạng, từ đó đề ra chủ trương lập Mặt trận thống nhất dân tộc phản đế Đông Dương nhằm đoàn kết rộng rãi các tầng lớp nhân dân, các giai cấp và dân tộc ở Đông Dương để đánh đổ thực dân Pháp và tay sai. Thực hiện chủ trương của Đảng, Đoàn Thanh niên Dân chủ Đông Dương mang tên mới là Đoàn Thanh niên Phản đế Đông Dương.

Trong tình hình mới, Đoàn hoạt động bí mật, tổ chức chặt chẽ và xây dựng được cơ sở đoàn từ nông thôn đến nhà máy, trường học… Các tổ chức đoàn đã vận động thanh niên đi đầu trong các cuộc đấu tranh, khởi nghĩa vũ trang từng phần, báo hiệu một thời kỳ mới: chuẩn bị tiến tới tổng khởi nghĩa giành chính quyền về tay nhân dân.

* Từ 5/1941 - 1956: Đoàn Thanh niên Cứu quốc Việt Nam

Trước sự phát triển nhanh chóng của cách mạng, tháng 5/1941, Hội nghị lần thứ 8 của Trung ương Đảng họp tại Pắc Bó (Cao Bằng) do đồng chí Nguyễn Ái Quốc - đại diện của Quốc tế cộng sản triệu tập và chủ trì. Hội nghị xác định: “Trong lúc này, nếu không giải quyết được vấn đề dân tộc giải phóng, không đòi được độc lập, tự do cho toàn thể dân tộc, thì chẳng những toàn thể quốc gia dân tộc còn chịu mãi kiếp trâu ngựa, mà quyền lợi của bộ phận giai cấp đến vạn năm cũng không đòi lại được”.

Để tập hợp động viên các tầng lớp nhân dân đánh đuổi phát xít Pháp - Nhật, Hội nghị quyết định thành lập Việt Nam độc lập đồng minh (gọi tắt là Việt Minh) và các Hội cứu quốc, trong đó có Đoàn Thanh niên Cứu quốc Việt Nam - một tổ chức của những thanh niên yêu nước tiếp nối sự nghiệp của các tổ chức thanh niên do Đảng và lãnh tụ Nguyễn Ái Quốc sáng lập và lãnh đạo trước đó.

Trong cao trào giải phóng dân tộc 1941 - 1945, dưới ngọn cờ của Đảng và Chủ tịch Hồ Chí Minh, Đoàn đã động viên tuổi trẻ cả nước tích cực tham gia cách mạng, góp phần không nhỏ vào thành công của cách mạng Tháng Tám, lập nên Nhà nước Dân chủ nhân dân đầu tiên ở khu vực Đông Nam Á; xứng đáng là lực lượng xung kích, hạt nhân chính trị tập hợp đông đảo thanh niên Việt Nam.

Trong cuộc đấu tranh bảo vệ, củng cố chính quyền cách mạng và trong kháng chiến chống thực dân Pháp xâm lược, Đoàn Thanh niên hoạt động công khai dưới chế độ mới và trưởng thành nhanh chóng về tư tưởng, tổ chức. Đoàn tập hợp hàng triệu đoàn viên, thanh niên làm nhiệm vụ xung kích bảo vệ và củng cố chính quyền, chuẩn bị cho cuộc kháng chiến lâu dài của dân tộc.

Tháng 2/1950, Đại hội Đoàn Thanh niên Cứu quốc Việt Nam được triệu tập tại căn cứ địa Việt Bắc. Đây là Đại hội đại biểu toàn quốc đầu tiên của Đoàn, với sự tham gia của hơn 400 đại biểu. Dưới sự lãnh đạo của Đảng, Đoàn tiếp tục vận động đoàn viên, thanh niên tích cực tham gia kháng chiến chống thực dân Pháp, góp phần không nhỏ trong chiến thắng Điện Biên, giải phóng hoàn toàn miền Bắc (7/1954), bắt tay xây dựng hậu phương lớn, chi viện cho cách mạng giải phóng miền Nam.

* Từ 25/10/1956 - 1970: Đoàn Thanh niên Lao động Việt Nam

Tháng 9/1954, căn cứ tình hình và nhiệm vụ mới, Bộ Chính trị đã chủ trương đổi tên Đoàn Thanh niên Cứu quốc Việt Nam thành Đoàn Thanh niên Lao động Việt Nam và tên gọi trên được chính thức thông qua tại Đại hội toàn quốc lần thứ hai của Đoàn.

Trong Quyết nghị “về đổi tên Đoàn Thanh niên Cứu quốc Việt Nam thành Đoàn Thanh niên Lao động Việt Nam và kế hoạch xây dựng Đoàn Thanh niên Lao động Việt Nam” của Ban Bí thư Trung ương ngày 19/10/1955 đã nêu rõ tính chất, nhiệm vụ, vấn đề tổ chức và kế hoạch xây dựng Đoàn.

Tại miền Nam, một tổ chức bộ phận của Đoàn Thanh niên Lao động Việt Nam hoạt động với tên gọi Đoàn Thanh niên Cách mạng miền Nam, là một tổ chức thành viên của Mặt trận Dân tộc Giải phóng miền Nam Việt Nam.

Trong công cuộc giải phóng miền Nam thống nhất Tổ quốc, với ý chí “không có gì quý hơn độc lập tự do”, Đoàn đã động viên đoàn viên thanh niên tham gia vào phong trào “3 sẵn sàng” và “5 xung phong”, đáp ứng được nhiệt huyết của thanh niên, cùng với quân – dân cả nước đánh bại “chiến tranh đặc biệt”, “chiến tranh cục bộ”, “Việt Nam hóa chiến tranh”… do Đế quốc Mỹ đề ra.

* Từ 2/1970 - 11/1976: Đoàn Thanh niên Lao động Hồ Chí Minh

Ngày 2/9/1969, Chủ tịch Hồ Chí Minh qua đời. Thực hiện Di chúc thiêng liêng của Bác, xét đề nghị của Đoàn Thanh niên Lao động Việt Nam, đặc biệt đáp ứng mong muốn, nguyện vọng của thế hệ trẻ, nhân kỉ niệm lần thứ 40 ngày thành lập Đảng (3/2/1930 – 3/2/1970), Ban Chấp hành Trung ương Đảng đã ra Nghị quyết cho Đoàn Thanh niên, đội thiếu niên và đội nhi đồng được mang tên Bác.

Tổ chức Đoàn được mang tên Chủ tịch Hồ Chí Minh một lần nữa làm rõ mục đích và tính chất của Đoàn là đội tiên phong chiến đấu của thanh niên, đi đầu phấn đấu cho lý tưởng cách mạng của Đảng và Bác Hồ.

Cùng thời gian này, Đoàn Thanh niên Nhân dân Cách mạng miền Nam cũng đổi tên thành Đoàn Thanh niên Nhân dân Cách mạng Hồ Chí Minh.

Trong cuộc đối đầu lịch sử, trước sức mạnh và ý chí đấu tranh kiên cường của dân tộc Việt Nam, dưới ngọn cờ của Đảng và Bác Hồ vĩ đại, đế quốc Mỹ đã thất bại thảm hại. Góp mặt trong thành công đó phải nói tới sự tham gia của Đoàn Thanh niên Lao động Hồ Chí Minh. Đoàn xứng đáng là đội dự bị tin cậy của Đảng. Đại thắng mùa xuân 1975 một lần nữa tô thắm thêm truyền thống của Đoàn.

* Từ 12/1976 đến nay: Đoàn Thanh niên Cộng sản Hồ Chí Minh

Từ ngày 14 đến 20/12/1976, tại thủ đô Hà Nội, Đại hội lần thứ IV của Đảng đã họp bàn và quyết định đổi tên Đảng Lao động Việt Nam (2/1951) thành Đảng Cộng Sản Việt Nam. Tại Đại hội, theo nguyện vọng của cán bộ, đoàn viên, thanh niên cả nước, Đảng đã chỉ đạo hợp nhất 2 tổ chức Đoàn: Đoàn Thanh niên Lao động Hồ Chí Minh và Đoàn Thanh niên Nhân dân Cách mạng Hồ Chí Minh với tên gọi Đoàn Thanh niên Cộng sản Hồ Chí Minh.

Đại hội cũng chỉ rõ nhiệm vụ của Đoàn và phong trào thanh niên trong giai đoạn mới là: “Đoàn Thanh niên Cộng sản Hồ Chí Minh phải được xây dựng và củng cố vững mạnh về chính trị, tư tưởng và tổ chức, xứng đáng là trường học cộng sản chủ nghĩa của lớp người trẻ tuổi, là cánh tay đắc lực và đội hậu bị tin cậy của Đảng”.

Hơn 40 năm trôi qua, kể từ ngày được mang tên Đoàn Thanh niên Cộng sản Hồ Chí Minh, Đoàn cùng thanh niên cả nước luôn cống hiến vì sự nghiệp xây dựng và bảo vệ tổ quốc, trước hết là công cuộc đổi mới dưới sự lãnh đạo của Đảng vì mục tiêu: “dân giàu, nước mạnh, dân chủ, công bằng, văn minh”. Các thế hệ thanh niên Việt Nam đã nối tiếp nhau viết nên truyền thống vẻ vang, đó là: truyền thống yêu nước nồng nàn, trung thành tuyệt đối với Đảng, gắn bó chặt chẽ với lợi ích dân tộc, với nhân dân và chế độ xã hội chủ nghĩa (XHCN); truyền thống xung kích cách mạng, xung phong tình nguyện, sẵn sàng đón nhận và hoàn thành xuất sắc mọi nhiệm vụ được giao; truyền thống hiếu học, cần cù, sáng tạo; truyền thống đoàn kết, yêu thương, giúp đỡ lẫn nhau... Để ghi nhận công lao to lớn của tuổi trẻ, Đảng và Nhà nước đã trao tặng cho Đoàn và phong trào thanh niên nhiều huân, huy chương cao quý.

Nhìn lại quá trình ra đời và phát triển của Đoàn trong 88 năm qua, tuổi trẻ Việt Nam hôm nay cần tiếp nối những truyền thống quý báu của lớp lớp thanh niên đi trước, dưới sự lãnh đạo đúng đắn của Đảng Cộng sản Việt Nam tiếp tục đưa sự nghiệp cách mạng vượt qua mọi khó khăn, thử thách, ngày càng phát triển mạnh mẽ, đạt nhiều thắng lợi to lớn, những kỳ tích vẻ vang trong thế kỷ XXI.

ThS Vũ Thị Lan Anh

Giảng viên Khoa Xây dựng Đảng