Với tầm nhìn chiến lược về vai trò của thanh niên trong sự nghiệp cách mạng, cách đây 70 năm, ngày 15/7/1950, Bác Hồ đã chỉ đạo Đảng đoàn Ban Thanh vận Trung ương và Ban Thường vụ Trung ương Đoàn Thanh niên Cứu quốc Việt Nam tổ chức đội thanh niên tập trung dài ngày để phục vụ kháng chiến và kiến quốc, khi kháng chiến thành công, lấy tên là “Đội Thanh niên xung phong công tác”. Quyết định lịch sử ấy đã khai sinh ra Đội Thanh niên xung phong (TNXP) công tác Trung ương đầu tiên tại Núi Hồng, xã Yên Lãng, huyện Đại Từ, tỉnh Thái Nguyên. Có thể nói, chặng đường lịch sử 70 năm của lực lượng thanh niên xung phong Việt Nam là chặng đường vẻ vang gắn liền với sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc Việt Nam xã hội chủ nghĩa.

Ngay khi lực lượng Thanh niên xung phong Việt Nam vừa mới ra đời đã hăng hái làm nhiệm vụ và góp phần quan trọng cho những thắng lợi trên các chiến trường của cuộc kháng chiến chống Pháp. Đội có nhiệm vụ sửa chữa cầu đường, mở tuyến giao thông vận chuyển vũ khí, lương thực, thuốc men, quân trang, quân dụng từ hậu phương ra tiền tuyến. Lúc đầu toàn Đội có 225 đội viên, chia thành ba liên phân đội, có tổ chức đảng và đoàn thuộc Đảng bộ Tổng cục Cung cấp toàn mặt trận, trực thuộc Tổng cục Chính trị Quân đội nhân dân Việt Nam. Lực lượng Thanh niên xung phong đã góp phần tiêu diệt căn cứ điểm Đông Khê, mở màn cho chiến dịch Biên giới; tiếp đến là trận Nậm Nang, Cốc Xa…, mở đầu trang sử vẻ vang của Thanh niên xung phong Việt Nam.

Để ghi nhận và biểu dương ý chí và sự chịu đựng gian khổ, hy sinh của TNXP, ngày 20/3/1951, nhân chuyến đi thị sát chiến dịch, Bác Hồ đã đến thăm đơn vị TNXP thuộc Liên phân đội 312 đang làm nhiệm vụ tại cầu Nà Cù (Bắc Kạn), Bác đã tặng TNXP 4 câu thơ:

“Không có việc gì khó

Chỉ sợ lòng không bền

Đào núi và lấp biển

Quyết chí ắt làm nên”^[1].

Từ đây 4 câu thơ của Bác đã trở thành kim chỉ nam hành động cho thanh niên cả nước nói chung, cho lực lượng TNXP nói riêng.

Giai đoạn 1953 – 1954, cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp xâm lược của nhân dân ta chuyển sang giai đoạn mới.Trước yêu cầu của tình hình và nhiệm vụ cách mạng, nhất là công tác phục vụ chiến đấu làm đường giao thông, xây dựng kho tàng ngày một nặng nề cấp bách, thực hiện tư tưởng chỉ đạo của Bác Hồ: “Kháng chiến càng tiến tới, công việc ngày càng nhiều, chúng ta cần củng cố và phát triển Đội TNXP để đảm bảo thêm công việc kháng chiến và đào tạo cán bộ sau này”, ngày 26/3/1953, Đội TNXP kiểu mẫu được thành lập với số lượng đông hơn, được chuẩn bị chu đáo về tổ chức, tư tưởng và nhiệm vụ.

Cuối tháng 12/1953, hai lực lượng Đội TNXP công tác Trung ương và Đội TNXP kiểu mẫu hợp nhất mang tên mới là Đoàn TNXP Trung ương mang mật danh là Đoàn XP do đồng chí Vũ Kỳ - Thư ký của Bác Hồ làm Đoàn trưởng. Chỉ trong vòng một năm, Đoàn TNXP đã phát triển lên trên 1vạn đội viên, có mặt hoạt động ở khắp các khu Việt Bắc, Tây Bắc và Liên khu 4.

Trong cuộc tiến công chiến lược Đông Xuân 1953-1954, lực lượng TNXP cùng với lực lượng dân công tích cực mở đường, phá bom nổ chậm giữ mạch máu giao thông quan trọng nhất của mặt trận với một quyết tâm “TNXP còn thì mạch máu giao thông được trụ vững”… đã góp phần làm nên thắng lợi của chiến dịch lịch sử Điện Biên Phủ “lừng lẫy năm châu, chấn động địa cầu”. 

Ngay sau cuộc kháng chiến chống Pháp kết thúc thắng lợi, thực hiện sự chỉ đạo của Bác Hồ, Đảng, Nhà nước và Đoàn thanh niên, Lực lượng Thanh niên xung phong được tổ chức lại, chuyển sang làm nhiệm vụ mới. Gần 10 vạn cán bộ, đội viên Thanh niên xung phong đã có mặt ở những nơi khó khăn gian khổ nhất, lao động quên mình trong công cuộc hàn gắn vết thương chiến tranh, khôi phục phát triển kinh tế và thi đua tình nguyện hoàn thành vượt mức kế hoạch trong lao động sản xuất, công tác và học tập, cùng tuổi trẻ cả nước xây dựng hàng trăm công trình kinh tế – xã hội.

Năm 1965, đế quốc Mỹ ồ ạt đưa quân vào miền Nam, cuộc chiến tranh giải phóng miền Nam ngày càng ác liệt. Sau những năm Đồng khởi, quân và dân miền Nam cùng cả nước đánh bại các chiến lược Chiến tranh đặc biệt và Chiến tranh cục bộ của Mỹ. Để cứu nguy, đế quốc Mỹ mở rộng chiến tranh phá hoại ra miền Bắc, nhằm ngăn chặn sự chi viện của hậu phương cho tiền tuyến.

Đáp lời kêu gọi của Đảng và Bác Hồ “Vì miền Nam ruột thịt”, vì “Thống nhất Tổ quốc”, Đội TNXP chống Mỹ cứu nước được thành lập (ngày 21/6/1965), hàng triệu thanh niên tham gia phong trào “Ba sẵn sàng” và “Năm xung phong” lên đường làm nhiệm vụ: vận chuyển lương thực, vũ khí phục vụ các chiến trường; mở đường đảm bảo giao thông trên những tuyến đường huyết mạch địch thường xuyên đánh phá ác liệt...

 

TNXP tải đạn trong kháng chiến chống Mỹ. Ảnh sưu tầm.

Với tinh thần “Quyết tử cho Tổ quốc quyết sinh” và với ý chí “tim có thể ngừng đập, nhưng mạch máu giao thông không thể tắc”; “sống anh dũng bám đường, chết kiên cường dũng cảm”, quyết tâm “xẻ dọc Trường Sơn cứu nước”, trên 13 vạn TNXP đã nêu cao tinh thần yêu nước và ngày nay họ đã trở thành biểu tượng của chủ nghĩa anh hùng cách mạng, dũng cảm, mưu trí, sáng tạo, xả thân vì sự nghiệp giải phóng dân tộc, tiêu biểu cho thế hệ trẻ Việt Nam.

 Thời kỳ 1965-1975 là thời kỳ ác liệt nhất của cuộc kháng chiến chống Mỹ, cứu nước. Để đánh thắng chiến lược “Chiến tranh cục bộ”, rồi “Việt Nam hóa chiến tranh” của địch trên chiến trường miền Nam và “Chiến tranh phá hoại” của chúng trên miền Bắc XHCN, cuộc chiến tranh nhân dân của ta đã phát triển lên đỉnh cao trên cả hai miền đất nước, thu hút mọi tầng lớp nhân dân tham gia. Khi ấy, trên mọi miền đất nước, từ nông thôn đến thành thị, từ miền xuôi đến miền núi, đâu đâu cũng có phong trào xung phong: xung phong vào bộ đội, xung phong đi đến những nơi xa xôi, gian khổ nhất. Lực lượng TNXP là những người xung kích của thế hệ trẻ, của nhân dân trong giai đoạn cách mạng này. Cùng với toàn dân, trong 10 năm ấy, lực lượng TNXP tình nguyện đảm nhiệm nhiều phần việc khó khăn, phức tạp, phục vụ đắc lực cho cuộc kháng chiến chống Mỹ, cứu nước của dân tộc.

Lực lượng Thanh niên xung phong chống Mỹ cứu nước đã nêu cao chủ nghĩa anh hùng cách mạng, phát huy truyền thống của các thế hệ Thanh niên xung phong đi trước lập nhiều chiến công xuất sắc, góp phần quan trọng vào sự nghiệp giải phóng miền Nam thống nhất đất nước.

Sau khi giải phóng Miền Nam thống nhất Tổ quốc, Thanh niên xung phong chuyển sang thực hiện nhiệm vụ khắc phục hậu quả chiến tranh, xây dựng phát triển kinh tế. Nhưng chưa đầy một tháng sau (5/1975), tập đoàn phản động Pôn Pốt - Iêng Xari đã phát động cuộc chiến tranh xâm lược biên giới Tây Nam. Tiếp đó, vào tháng 02 năm 1979, Trung Quốc bất ngờ đưa hơn 60 vạn quân nổ súng đánh chiếm các tỉnh biên giới phía Bắc của Tổ quốc. Đất nước chưa lành vết thương chiến tranh, quân dân ta lại bước vào cuộc chiến cam go ác liệt kéo dài. Trên 5 vạn nam nữ TNXP cả nước đã tiếp bước cha anh lên đường phục vụ cuộc chiến tranh bảo vệ biên cương Tổ quốc. Trong đó có gần 13 ngàn TNXP tham gia phục vụ cuộc chiến tranh bảo vệ biên giới Tây Nam và làm nhiệm vụ quốc tế ở Campuchia (5/1975 – 8/1988) và trên 36 ngàn TNXP phục vụ cuộc chiến tranh bảo vệ biên giới phía Bắc (2/1979 – 12/1988).

Lực lượng TNXP tham gia chiến tranh bảo vệ Tổ quốc và làm nhiệm vụ quốc tế đã hoàn thành xuất sắc các nhiệm vụ: phục vụ chiến đấu và tham gia chiến đấu trên các chiến trường; xây dựng và củng cố chính quyền, các đoàn thể quân chúng; xây dựng phòng tuyến phòng thủ; lao động sản xuất và bảo vệ, xây dựng cơ sở hạ tầng kinh tế – xã hội, giúp nhân dân ổn định sản xuát, cuộc sống, giữ gìn trật tự, an ninh xã hội các địa phương trên địa bàn biên giới và nước Campuchia.

Trong thời kỳ đổi mới (1986 đến nay), Tổ chức Thanh niên xung phong tiếp tục được củng cố, chuyển đổi mô hình hoạt động phù hợp với gai đoạn mới nhằm phát huy tinh thần xung phong tình nguyện của thanh niên tham gia xây dựng phát triển kinh tế – xã hội gắn với an ninh quốc phòng ở khu vực miền núi, biên giới hải đảo, vùng sâu vùng xa có điều kiện kinh tế xã hội khó khăn; trật tự và các tai tệ nạn xã hội ở đô thị. Với hơn 15 vạn cán bộ, đội viên TNXP, đang là lực lượng xung kích thực hiện những nhiệm vụ chính trị khó khăn của các địa phương, xây dựng những mô hình phát triển kinh tế – xã hội có hiệu quả, góp phần khẳng định vai trò của Đoàn thanh niên tham gia phát triển kinh tế – xã hội như: Chương trình xoá nghèo bền vững, Chương trình xây dựng nông thôn mới, Chương trình giải quyết việc làm, Chương trình phát triển thuỷ sản, Chương trình trồng mới 5 triệu ha rừng, Chương trình biển đông – hải đảo, Cuộc vận động “Toàn dân đoàn kết xây dựng nông thôn mới – Đô thị văn minh” .v.v.. Lực lượng TNXP tham gia phát triển kinh tế – xã hội ngày càng phát triển mở rộng và hoạt động có hiệu quả ở các tỉnh thuộc vùng khó khăn.

Trong 70 mươi năm qua, đã có trên 65 vạn nam nữ TNXP phục vụ chiến đấu, trực tiếp chiến đấu, lao động sáng tạo với tinh thần dũng cảm, hy sinh, vượt qua mọi khó khăn, gian khổ hoàn thành xuất sắc mọi nhiệm vụ được giao. Lực lượng TNXP Việt Nam là biểu tượng rực rỡ của chủ nghĩa anh hùng cách mạng và tinh thần yêu nước của thanh niên, không những Đảng ta, nhân dân ta vô cùng tự hào, mà cả thanh niên tiến bộ trên toàn thế giới cũng phải hết sức khâm phục.