Trong những năm đầu thế kỷ XX, cả dân tộc Việt Nam bị đoạ đày dưới ách thống trị của thực dân Pháp và tay sai. Phong trào giải phóng dân tộc nổ ra sôi nổi, mạnh mẽ nhưng đều cùng rơi vào bế tắc. Cách mạng Việt Nam lâm vào khủng hoảng đường lối trầm trọng. Trong bối cảnh lịch sử ấy đã xuất hiện một con người đặc biệt mẫn cảm, nhạy bén với thời cuộc - Nguyễn Ái Quốc. Với những hành trang đặc biệt mang theo Người đã đến được với chủ nghĩa Mác - Lênin và tìm thấy con đường giải phóng dân tộc – con đường cách mạng vô sản.

Chủ nghĩa yêu nước chân chính, tinh thần nhân văn cao cả là động lực thúc đẩy người thanh niên Nguyễn Tất Thành ra đi tìm đường cứu nước, cứu dân và đến với chủ nghĩa Mác – Lênin.

Nguyễn Ái Quốc sinh ra trong một gia đình nhà nho yêu nước ở quê hương xứ Nghệ giàu tình thương và tinh thần quật khởi. Lớn lên trong hoàn cảnh nước mất, nhà tan, nhân dân sống lầm than, nô lệ, Người đã sớm hoà mình vào cuộc sống của quần chúng lao khổ và tham gia phong trào yêu nước. Cùng nhiều người Việt Nam yêu nước khác lúc đó, trước yêu cầu của lịch sử, Nguyễn Ái Quốc đã ra đi tìm đường giải phóng dân tộc. Trong hành trang của họ mang theo lúc bấy giờ đều có một điểm chung, đó là lòng yêu nước sâu sắc, với ý chí quyết tâm đánh đuổi thực dân Pháp. Nhưng, ở Nguyễn Ái Quốc tình cảm yêu nước còn gắn liền với lòng thương yêu dân vô hạn. Tất cả ý nghĩa cuộc sống đối với Người lúc đó là cứu nước, giải phóng dân tộc, cứu đồng bào khỏi kiếp đọa đày đau khổ. Người coi đấy là lẽ sống thiêng liêng nhất. "Tự do cho đồng bào tôi, độc lập cho Tổ quốc tôi, đấy là tất cả những điều tôi muốn, đấy là tất cả những điều tôi hiểu". Với hành trang đầu tiên là tinh thần yêu nước mãnh liệt, đậm đà bản sắc dân tộc, với tính nhân văn cao cả, luôn hướng về những người cùng khổ và bằng trí tuệ sáng suốt, Người có những hướng đi, những quyết định đúng đắn để đến với chủ nghĩa Mác – Lênin - chủ nghĩa cộng sản.

Phê phán những hạn chế của các nhà yêu nước đương thời, Nguyễn Tất Thành xác định cho mình một con đường, một hướng đi mới.

Hành trang của Người khi ra đi tìm đường cứu nước không chỉ là tinh thần yêu nước mãnh liệt, mà còn là Người đã chuẩn bị cho mình những tiền đề tư tưởng bao gồm việc phê phán những con đường cứu nước của các bậc cha chú, lựa chọn hướng đi và điểm tới của mình. Mặc dù rất khâm phục tinh thần yêu nước của các cụ Phan Đình Phùng, Hoàng Hoa Thám, Phan Bội Châu, Phan Châu Trinh…nhưng Người không hoàn toàn tán thành cách làm của một người nào. Vượt qua hạn chế của những nguời yêu nước đương thời, năm 1911 Nguyễn Tất Thành đã ra đi tìm một con đường cứu nước mới. Khác với các nhà yêu nước tiền bối và bằng mẫn cảm thiên tài Nguyễn Ái Quốc đã đi về phương Tây, nơi có tư tưởng “tự do”, “bình đẳng”, “bác ái”. 

Từ lúc thực dân Pháp xâm lược Việt Nam cho đến thập niên đầu của thế kỷ XX, có nhiều ngừơi Việt Nam xuất dương cứu nước, nhưng chỗ khác nhau giữa họ là ở mục đích xuất dương. Những chuyến đi của Tôn Thất Thuyết, của những nhân vật trong phong trào Đông Du, chủ yếu là tìm ngoại viện, cầu học. Nguyễn Tất Thành xác định mục đích xuất dương hoàn toàn khác "tôi muốn đi ra ngoài xem nứơc Pháp và các nước khác. Sau khi xem xét họ làm như thế nào, tôi sẽ trở về giúp đồng bào chúng ta". Như vậy trước lúc ra đi Ngừơi đã có nhận thức rõ ràng, cái mà dân tộc cần trước tiên chưa phải là súng đạn, của cải mà là còn đường, cách thức giải phóng dân tộc, giải phóng đồng bào. Chính nhờ xác định đúng hướng đi, Nguyễn Ái Quốc có điều kiện trở thành người Việt nam yêu nước đầu tiên đến với và lựa chọn con đường cách mạng vô sản. 

Kết hợp lý luận với hoạt động thực tiễn, Người đã tìm ra hạn chế của các cuộc cách mạng tư sản và lựa chọn con đường mới giải phóng cho dân tộc, đem lại hạnh phúc, ấm no cho nhân dân.

Những tiền đề tư tưởng mà Người chuẩn bị trong hành trang ra đi chưa đủ đảm bảo cho Người đến được với chủ nghĩa cộng sản mà không phải một con đường nào khác. Phải có một quá trình hoạt động thực tiễn phong phú, gắn nó với hoạt động tư duy khoa học mới có thể đưa Người tới sự lựa chọn đúng đắn, tiếp cận với chân lý của thời đại. Đây là một yếu tố rất quan trọng tác động tới nhận thức, tư tưởng và sự chuyển biến của chủ nghĩa yêu nước của Nguyễn Tất Thành.

Trên hành trình tìm đường cứu nước, Nguyễn Tất Thành đi qua nhiều châu lục, len lỏi trong quần chúng cần lao, trong giới thợ thuyền, những người nông dân nghèo khổ, đến các nông thôn hẻo lánh ở New York, Luân Đôn, Pari, Thái Lan, Trung Quốc... để tìm hiểu, tham gia vận động và tổ chức các phong trào cách mạng. Thông qua lao động, Nguyễn Ái Quốc gần gũi với cuộc sống của nhân dân lao động, hiểu được nỗi thống khổ, hiểu được nguyện vọng, ý chí, năng lực của họ và đồng cảm với họ. Trên cơ sở đó, Người đã rút ra được kết luận có tính chất nền tảng đầu tiên về bạn và thù “dù màu da có khác nhau, trên đời này chỉ có hai giống người: giống người bóc lột và giống người bị bóc lột. Mà cũng chỉ một mối tình hữu ái là thật mà thôi: tình hữu ái vô sản” . Nhận thức này giúp cho Người tránh khỏi chủ nghĩa cải lương hẹp hòi đang phổ biến ở những người Việt Nam lúc đó và đặt cơ sở cho việc Người có thể tiếp nhận chủ nghĩa Mác - Lênin sau này.

Tại Pháp Người cùng với một số người Việt Nam yêu nước trên đất Pháp lập ra Hội những người Việt Nam yêu nước, gia nhập Đảng xã hội Pháp, một đảng tiến bộ lúc đó, thường lên tiếng bảo vệ các nước thuộc địa. Năm 1919, thay mặt những nguời Việt Nam yêu nước trên đất Pháp, Người đã gửi tới hội nghị Vecxai bản Yêu sách của nhân dân An Nam gồm 8 điểm, đòi chính phủ Pháp thừa nhận các quyền tự do, dân chủ, quyền bình đẳng dân tộc Việt Nam. Bản yêu sách tuy không được chấp nhận nhưng đã gây tiếng vang lớn. Qua thái độ của các nước đế quốc thắng trận trong hội nghị Vecxai, Người rút ra kết luận quan trọng vượt xa tư tưởng của những người yêu nước Việt Nam lúc bấy giờ là “phải tự mình cứu lấy mình”. Đó là mốc quan trọng để Nguyễn Ái Quốc chuyển từ tư tưởng dân chủ tư sản sang tư tưởng vô sản.

Khác với các nhà yêu nước đương thời, Nguyễn Ái Quốc có một phương pháp nghiên cứu độc lập, tự chủ, sáng tạo, đem lý luận đối chiếu với thực tiễn, lấy mục tiêu giải phóng dân tộc, giải phúng xã hội làm tiêu chuẩn đánh giá các học thuyết, tiếp thu kinh nghiệm cách mạng thế giới có chọn lọc. 

Trước cách mạng tháng Mười, Nguyễn Ái Quốc đã nghiên cứu, khảo sát nhiều cuộc cách mạng trên thế giới, Người đặc biệt quan tâm đến cách mạng Mỹ (1776) và cách mạng Pháp (1789). Người rất khâm phục tinh thần cách mạng ở những nước này, nhưng không thể đi theo con đường cách mạng của họ được. Bởi vì, theo Người: “Cách mạng Pháp cũng như cách mạng Mỹ, nghĩa là cách mạng tư bản, cách mạng không đến nơi, tiếng là dân chủ kỳ thực trong thì nó tước đoạt công nông, ngoài thì nó áp bức thuộc địa…Cách mạng Việt Nam nên nhớ những điều ấy” .

Năm 1917, chủ nghĩa Nga thành công, mở ra thời đại mới, thời đại quá độ từ chủ nghĩa tư bản lên chủ nghĩa xã hội trên phạm vi toàn thế giới, mở đường cho phong trào giải phóng dân tộc. Sự kiện quan trọng này có ảnh hưởng trực tiếp đối với sự phát triển tư tưởng, chính trị và con đường cách mạng của Nguyễn Ái Quốc. 

Tháng 7-1920, Nguyễn Ái Quốc đọc bản Sơ thảo lần thứ nhất những Luận cương về vấn đề dân tộc và thuộc địa của Lênin. Luận cương đó giải đáp trúng những vấn đề mà Nguyễn Ái Quốc đang trăn trở tìm hiểu, giúp Người thấy ra con đường thắng lợi của cách mạng giải phóng dân tộc, nhận rừ lập trường của Lênin và Quốc tế thứ ba khác hẳn với những lời tuyên bố suông của Quốc tế thứ hai. Luận cương của Lênin đó cú ảnh hưởng quyết định đến lập trường cứu nước của Nguyễn Ái Quốc: Người đến với chủ nghĩa Mác - Lênin, tán thành Quốc tế thứ ba, đặt cách mạng giải phóng dân tộc trong quỹ đạo cách mạng vô sản, trở thành một trong những nhà sáng lập Đảng Cộng sản Pháp và là người Cộng sản đầu tiên của Việt Nam. 

Như vậy, sau bao năm bôn ba ở nước ngoài, với tinh thần yêu nước nồng nàn, với nguyện vọng thiết tha là giải phóng cho dân tộc, giải phóng cho đồng bào và cả một quá trình nghiên cứu, tìm tòi, trải nghiệm thực tiễn, Người đã lựa chọn được con đường cứu nước phù hợp cho dân tộc - con đường cách mạng vô sản. Con đường cách mạng vì độc lập - tự do - hạnh phúc cho dân tộc và nhân dân Việt Nam, con đường duy nhất đúng đắn và mới là con đường thắng lợi của cách mạng nước ta.