Lịch sử dựng nước và giữ nước của dân tộc ta từ ngàn xưa, qua các triều đại phong kiến đã phải dựa vào dân để xây dựng, bảo vệ và phát triển đất nước. Đến khi có Đảng, phát huy truyền thống lấy dân làm gốc, Đảng đã dựa vào dân để làm cách mạng và đã giành được những thắng lợi vẻ vang, lập nên nước Việt Nam Dân chủ Cộng hoà (2/9/1945), đánh thắng thực dân Pháp (5/1954) và đế quốc Mỹ (4/1975) giải phóng Miền Nam, thống nhất đất nước, cả nước đi lên chủ nghĩa xã hội, vì mục tiêu dân giàu, nước mạnh, xã hội công bằng, dân chủ, văn minh.
Trong những ngày mùa thu lịch sử này, khi cả nước đang ra sức thi đua lao động, học tập và làm theo tấm gương đạo đức Hồ Chí Minh, đặc biệt là thực hiện Di chúcccc của Người, Trường Chính trị Tô Hiệu có gợi ý cho chúng tôi, những người làm công tác dân vận của Đảng bộ thành phố trao đổi về vấn đề: Dân biết, dân bàn, dân làm, dân kiểm tra ở Hải Phòng trong việc thực hiện Di chúc của Bác kính yêu. Để làm rõ hơn vấn đề này, xin được nêu một số vấn đề sau:
1.Tư tưởng, quan điểm của Chủ tịch Hồ Chí Minh về nhân dân, dân chủ
- Về nhân dân: Như chúng ta đã biết Chủ tịch Hồ Chí Minh cho rằng: Dân là gốc của nước, của cách mạng; Người nói: Trong bầu trời không có gì quí bằng nhân dân; trong thế giới không có gì mạnh bằng lực lượng đoàn kết của nhân dân....Ở trong xã hội muốn thành công phải có 3 điều kiện: thiên thời, địa lợi, nhân hoà, 3 điều kiện ấy đều quan trọng cả, nhưng thiên thời không bằng địa lợi, địa lợi không bằng nhân hoà. Nhân hoà là tất cả mọi người đều nhất trí, nhân hoà là quan trọng nhất. Cách mạng nếu biết dựa vào dân thì việc gì cũng xong, dân chúng đồng lòng, việc gì cũng làm được, dân chúng không ủng hộ thì việc gì làm cũng không nên.. Tóm lại, nhân dân có vị trí đặc biệt quan trọng, có vai trò to lớn và quyết định đến thành bại của một chế độ.
- Về dân chủ: Theo Chủ tịch Hồ Chí Minh dân chủ có nghĩa là dân là chủ, làm chủ, toàn bộ quyền lực thuộc về nhân dân. Nước ta là nước dân chủ thì chủ thể của đất nước phải là dân. Thực hành dân chủ là cái chìa khoá vạn năng có thể giải quyết mọi khó khăn. Trong bài báo Dân vận ra đời cách đây 60 năm, Bác Hồ viết. Nước ta là nước dân chủ, bao nhiêu lợi ích đều vì dân, bao nhiêu quyền hạn đều của dân, công việc đổi mới, xây dựng là trách nhiệm của dân. Sự nghiệp kháng chiến kiến quốc là công việc của dân. Chính quyền từ xã đến Chính phủ Trung ương do dân cử ra. Đoàn thể từ Trung ương đến xã do dân tổ chức nên. Nói tóm lại, quyền hành là lực lượng đều ở nơi dân. Trong chế độ dân chủ xét về bản chất quyền lực của Nhà nước là do dân uỷ thác mà có, Nhà nước thay mặt dân sử dụng quyền lực của dân để tổ chức và quản lý xã hội nhằm bảo quản quyền lợi cho dân. Dân chủ xã hội chủ nghĩa, dân là chủ, làm chủ thì dân cũng phải thực hiện nghĩa vụ, trách nhiệm của người làm chủ, trách nhiệm công dân. Có như vậy dân chủ mới có cơ sở phát triển mạnh, không bị biến dạng lệch lạc.
Như vậy, tư tưởng, quan điểm về nhân dân, dân chủ của Chủ tịch Hồ Chí Minh cũng chính là tư tưởng, quan điểm xuyên suốt quá trình lãnh đạo cách mạng của Đảng ta. Tư tưởng, quan điểm ấy ngày càng thấm sâu vào trong nhận thức cũng như hành động của mỗi cán bộ, đảng viên và nhân dân trong mỗi giai đoạn lịch sử của dân tộc. Và từ đó trong bất cứ hoàn cảch khó khăn nào, tư tưởng quan điểm ấy đã khơi dậy được tinh thần yêu nước, tính năng động sáng tạo của quần chúng nhân dân, tạo nên sức mạnh to lớn của khối đại đoàn kết toàn dân để vượt qua những thử thách, cam go trên con đường đi lên của đất nước. Dân biết, dân bàn, dân làm, dân kiểm tra ra đời trên nền tư tưởng, quan điểm đó và trở thành phương châm hành động của Đảng.
2. Thực hiện phương châm Dân biết, dân bàn, dân làm, dân kiểm traaaa ở Hải Phòng
Hải Phòng là thành phố có bề dày truyền thống lịch sử, dưới sự lãnh đạo của Đảng, lực lượng đoàn kết toàn dân được huy động, các phong trào cách mạng, phong trào thi đua yêu nước đã trở thành biểu tượng, niềm tự hào của người dân Hải Phòng. Đặc biệt trong những năm tháng khó khăn của thời kì bao cấp, những sáng tạo dám nghĩ, dám làm của người nông dân Hải Phòng đã được ghi nhận như một trong những người tiên phong cho chủ trương đổi mới quản lý trong nông nghiệp của Đảng và Nhà nước, giúp cho Trung ương ban hành Chỉ thị 100-CT/TW ngày 13/01/1981 về thực hiện công tác khoán sản phẩm đến nhóm và người lao động và sau này là Nghị quyết 10 của Bộ Chính trị về khoán sản phẩm trong nông nghiệp, góp phần đưa nông nghiệp của nước ta bước sang một trang mới.
Cùng với đó, đầu những năm 80 của thế kỉ trước, xuất phát từ vấn đề dân chủ ở cơ sở đã được đặt ra như một nhu cầu bức xúc. Từ những sáng tạo ở cơ sở, phương châm Dân biết, dân bàn, dân làm, dân kiểm tra được ra đời ở phường Trần Nguyên Hãn, quận Lê Chân và xã Đông Sơn, huyện Thuỷ Nguyên. Ngay sau đó, nhiều cơ sở khác ở Hải Phòng đã xây dựng Qui chế làm chủ thực hiện phương châm Dân biết, dân bàn, dân làm, dân kiểm tra. Đây cũng là qui định vừa là phương thức để thực hiện và phát huy quyền làm chủ của nhân dân. Phát hiện quan trọng này của Hải Phòng được Trung ương đánh giá cao. Tại Đại hội Đảng toàn quốc lần thứ VI (1986), phương châm này đã được đưa vào Nghị quyết của Đảng và đã được triển khai thực hiện trên phạm vi cả nước.
2.1. Công tác lãnh đạo, chỉ đạo của Thành uỷ thực hiện phương châm: Dân biết, dân bàn, dân làm, dân kiểm tra
- Thực hiện phương châm Dân biết, dân bàn, dân làm, dân kiểm tra, Hải Phòng có những thuận lợi rất cơ bản, song cũng chịu nhiều áp lực của quá trình đổi mới, xứng đáng là thành phố có đóng góp quan trọng giúp Trung ương ra chủ trương, lãnh đạo trong cả nước. Chính vì vậy, quan điểm lãnh đạo, chỉ đạo của cấp uỷ tập trung vào những nội dung cơ bản, đó là:
- Nâng cao nhận thức trong đội ngũ cán bộ, đảng viên và các tầng lớp nhân dân về phát huy dân chủ, tăng cường sức mạnh khối đại đoàn kết toàn dân trong thời kì mới. Đây là nhiệm vụ quan trọng hàng đầu của cả hệ thống chính trị. Chính vì vậy, cùng với việc nâng cao nhận thức của cán bộ, đảng viên và nhân dân về chủ trương, đường lối, chính sách, pháp luật của Đảng, Nhà nước, thì vấn đề quan trọng không thể thiếu được là những quan điểm, tư tưởng, những chủ trương của Đảng, Nhà nước về phát huy dân chủ xã hội chủ nghĩa thông qua thực hiện phương châm Dân biết, dân bàn, dân làm, dân kiểm tra. Rất nhiều chủ trương của Đảng đã được phổ biến, tuyên truyền một cách sâu rộng như: Nghị quyết Trung ương 8b (khoá VI) Về đổi mới công tác quần chúng của Đảng, tăng cường mối quan hệ giữa Đảng và nhân dân; Chỉ thị số 30 của Bộ Chính trị (khoá VIII) Về xây dựng và thực hiện QCDC ở cơ sở; Nghị quyết Trung ương 7 (khoá IX) về phát huy sức mạnh khối đại đoàn kết toàn dân, vì dân giàu, nước mạnh, xã hội công bằng, dân chủ, văn minh; về công tác dân tộc; về công tác tôn giáo; Pháp lệnh số 34 của Uỷ ban Thường vụ Quốc hội về thực hiện dân chủ ở xã, phường, thị trấn, Có thể nói, hầu hết người dân Hải Phòng đều tự hào là quê hương của phương châm Dân biết, dân bàn, dân làm, dân kiểm tra. Do đó, mặc dù ở những địa phương xung quanh có những vấn đề mất ổn định kéo dài, song nhận thức chung của cán bộ, đảng viên và nhân dân thành phố luôn tin tưởng vào sự lãnh đạo của Đảng, sự phát triển của thành phố.
- Cùng với việc lãnh đạo nâng cao nhận thức của cấp uỷ, các cấp, ngành đã đẩy mạnh việc thể chế hoá các chủ trương lãnh đạo của Trung ương, Thành uỷ, nhất là các văn bản pháp luật, những qui định của Nhà nước có liên quan như: Pháp lệnh số 34/2007/PL-UBTVQH11của Uỷ ban Thường vụ Quốc hội, các nghị định của chính phủ về thực hiện qui chế dân chủ ở xã, phường, thị trấn; trong hoạt động của cơ quan và doanh nghiệp nhà nước; công ty cổ phần, công ty TNHH. Gắn việc thực hiện và phát huy dân chủ với cuộc đấu tranh phòng chống tham nhũng; đẩy mạnh cải cách hành chính; giải quyết những nhu cầu, nguyện vọng chính đáng và hợp pháp của nhân dân, bảo đảm an sinh xã hội,,,,
- Tăng cường công tác kiểm tra, giám sát. Bằng nhiều hình thức, biện pháp, công tác kiểm tra, giám sát việc thực hiện và phát huy dân chủ được thực hiện một cách quyết liệt và đồng bộ, coi trọng việc tự kiểm tra, tạo được sự nề nếp ở nhiều Đảng bộ, trong nhiều cấp, ngành, đơn vị. Trên cơ sở đó, đã giúp cho cấp uỷ các cấp kịp thời chấn chỉnh, bổ khuyết chỉ đạo.
- Coi trọng công tác sơ, tổng kết, biểu dương, khen thưởng, nhất là nghiên cứu tổng kết thực tiễn, xây dựng và nhân rộng các mô hình điển hình tiên tiến. Từ những kết quả trên, Thành uỷ Hải Phòng đã chỉ đạo tổng kết việc xây dựng, thực hiện và nhân rộng mô hình dân vận khéo và hiện nay mô hình dân vận khéo đã trở thành phong trào thi đua đuợc các cấp, ngành, địa phương, cơ sở tích cực tham gia hưởng ứng.
2.2. Những kết quả chủ yếu
Từ thực tiễn cho thấy, phát huy dân chủ ở cơ sở thông qua phương châm Dân biết, dân bàn, dân làm, dân kiểm tra là một chủ trương hoàn toàn đúng đắn, hợp lòng dân, được nhân dân đồng tình ủng hộ và vận dụng sáng tạo trong thực hiện các nhiệm vụ chính trị, được thể hiện ở những kết quả chủ yếu sau đây:
- Nhận thức về dân chủ trong xã hội được nâng lên rõ rệt, đã khơi dậy tinh thần đoàn kết, trách nhiệm của cán bộ, đảng viên và các tầng lớp nhân dân, phát huy tinh thần làm chủ của nhân dân lao động, tạo động lực trực tiếp thúc đẩy thực hiện nhiệm vụ phát triển kinh tế- xã hội.
Trong quá trình triển khai, thực hiện và phát huy dân chủ ở cơ sở giúp cho các ngành, các cấp, cán bộ, đảng viên nhận thức sâu sắc hơn về quyền làm chủ và vai trò của nhân dân trong triển khai thực hiện nhiệm vụ chính trị. Ý thức trách nhiệm, tinh thần làm việc của mỗi cán bộ đảng viên được nâng lên. Niềm tin của nhân dân đối với Đảng, với chế độ được nâng lên, với đội ngũ cán bộ cơ sở có nhiều chuyển biến tốt.
- Thực hiện quy chế dân chủ, phát huy quyền làm chủ của nhân dân đã đóng vai trò là động lực cho quá trình phát triển và đi lên mỗi địa phương, đơn vị, cơ sở; tháo gỡ những khó khăn, bức xúc, nhất là những vấn đề phức tạp, khó khăn của quá trình đổi mới và phát triển, của sự chống phá tinh vi, thâm độc của các thế lực thù địch; để từ đó tạo sự đồng thuận cao trong các tầng lớp nhân dân trong quá trình thực hiện nhiệm vụ chính trị.
- Mối quan hệ giữa chính quyền với nhân dân được củng cố và tăng cường. Trong quản lý, điều hành những công việc của mình, nhất là giải quyết những công việc trực tiếp liên quan đến dân đã được các cấp chính quyền chú trọng hơn trong việc lấy ý kiến nhân dân; lắng nghe nguyện vọng của dân được quan tâm hơn. Thông qua việc đẩy mạnh phát huy dân chủ, đội ngũ cán bộ công chức đã có nhiều chuyển biến tích cực theo hướng công tâm, thạo việc, gần dân, hiểu dân, trọng dân và có trách nhiệm với dân. Cũng thông qua việc thực hiện qui chế dân chủ, chính quyền đã quan tâm đến các hoạt động phối hợp với mặt trận, các đoàn thể nhân dân và hội quần chúng, nhất là trong việc phát huy dân chủ trực tiếp và dân chủ đại diệnnnngóp phần ổn định tình hình, thúc đẩy phát triển kinh tế- xã hội, giữ vững an ninh, quốc phòng.
- Xây dựng và thực hiện quy chế dân chủ đã góp phần đổi mới tổ chức và phương thức hoạt động của MTTQ và các đoàn thể nhân dân. MTTQ và các đoàn thể nhân dân tiếp tục hướng mạnh các hoạt động về cơ sở. Từng bước đẩy mạnh tham gia các hoạt động giám sát, phản biện xã hội; huy động sức mạnh khối đại đoàn kết toàn dân tham gia thực hiện các phong trào thi đua yêu nước, các cuộc vận động, góp phần quan trọng vào công cuộc xoá đói, giảm nghèo, thực hiện an sinh xã hội. Đặc biệt, thu hút, tập hợp quần chúng nhân dân, xây dựng các tổ chức trong khối đại đoàn kết toàn dân đã phát huy được hiệu quả to lớn, tạo sự đồng thuận trong các tầng lớp nhân dân trong việc thực hịên chủ trương, chính sách, pháp luật của Đảng và Nhà nước. Mặt trận và các đoàn thể nhân dân đã khẳng định là những tổ chức không thể thiếu và có ý nghĩa cực kỳ quan trọng trong việc tham gia xây dựng Đảng, xây dựng chính quyền trong sạch, vững mạnh, trong việc củng cố và tăng cường mối quan hệ máu thịt giữa Đảng, chính quyền với nhân dân.
2.3. Những hạn chế trong quá trình thực hiện
- Công tác tuyên truyền, giáo dục nâng cao nhận thức, trách nhiệm về dân chủ và phát huy quyền làm chủ của nhân dân của hệ thống chính trị các cấp thiếu thường xuyên, đồng bộ. Một số cấp uỷ, chính quyền thiếu sát sao trong việc chỉ đạo, kiểm tra, đôn đốc thực hiện. Một bộ phận cán bộ công chức, đảng viên thiếu gương mẫu trong việc tổ chức thực hiện dẫn đến nhận thức về vấn đề này có lúc, có nơi trong một bộ phận nhân dân chưa thực sự đầy đủ, đúng đắn.
- Cải cách hành chính, gắn với phòng chống tham nhũng, thực hành tiết kiệm và thực hiện dân chủ cơ sở ở một số địa phương, đơn vị triển khai, thực hiện còn thiếu đồng bộ. Việc giải quyết những bức xúc, đơn thư khiếu nại của công dân còn chậm, có vụ việc còn để kéo dài, gây tâm trạng, tư tưởng tiêu cực trong một bộ phận nhân dân. Trong triển khai thực hiện các nhiệm vụ phát triển kinh tế, xã hội còn một số vấn đề chưa được công khai, minh bạch; nhân dân chưa được tuyên truyền, phổ biến và cung cấp các thông tin cần thiết kịp thời, đầy đủ. Việc lấy ý kiến đóng góp của nhân dân, nhất là vào các công trình, dự án, quy hoạch, quản lí và sử dụng đất đai và các chế độ chính sách có liên quan đến dân chưa được triển khai có nề nếp, còn biểu hiện hình thức
- Phát huy dân chủ gắn với thực hiện kỷ cương, pháp luật chưa thực sự đồng bộ. Một bộ phận nhân dân còn lợi dụng dân chủ, vi phạm pháp luật, gây trở ngại tới việc triển khai một số nhiệm vụ chính trị của địa phương, đơn vị, nhất là trong việc giải phóng mặt bằng, trong đình công, lãn công ở một số doanh nghiệp
- Sự phối hợp của chính quyền với các ban, ngành, MTTQ và các đoàn thể nhân dân trong tổ chức, thực hiện dân chủ có lúc còn thiếu thường xuyên, chưa chặt chẽ; cách thức, biện pháp triển khai thực hiện có lúc còn khô cứng, thiếu linh hoạt, có lúc thiếu kiên quyết trong việc phối hợp thực hiện nên hiệu quả còn hạn chế.
- Việc thực hiện qui chế dân chủ ở khối xã, phường, thị trấn nghiêm túc và hiệu quả, tuy nhiên trong các đơn vị hành chính, cơ quan nhà nước, trong các doanh nghiệp chưa thực sự được quan tâm, còn hình thức.
3. Một số nhiệm vụ và giải pháp nhằm thực hiện có hiệu quả phương châm Dân biết, dân bàn, dân làm, dân kiển tra
Thực hiện và phát huy dân chủ theo Di chúcccc của Bác Hồ kính yêu ở thành phố Hải Phòng trong thời gian qua đã thu được những kết quả rất đáng tự hào. Tuy vậy, cũng còn bộc lộ nhiều hạn chế, thiếu sót cần được khắc phục. Trong thời gian tới, nhằm thực hiện có hiệu quả hơn phương châm Dân biết, dân bàn, dân làm, dân kiểm tra, chúng ta cần tập trung giải quyết một số vấn đề sau:
Một là: Tiếp tục nâng cao nhận thức về dân chủ và phát huy quyền làm chủ của nhân dân trong hệ thống chính trị các cấp, song trước hết và giữ vai trò quyết định là nhận thức đúng đắn và đầy đủ của các cấp uỷ đảng, chính quyền, MTTQ và các đoàn thể nhân dân. Đồng thời đẩy mạnh công tác tuyên truyền, giáo dục sâu rộng trong đội ngũ cán bộ, đảng viên và các tầng lớp nhân dân về dân chủ và thực hành dân chủ ở cơ sở. Phải coi dân sinh, dân trí, dân chủ là các nhiệm vụ không thể tách rời trong quá trình lãnh đạo, chỉ đạo của cấp uỷ, chính quyền , mặt trận và các đoàn thể nhân dân. Tập trung lãnh đạo việc phát triển kinh tế, bảo đảm an sinh xã hội phải được gắn với nâng cao dân trí, nhất là nâng cao trình độ hiểu biết về chủ trương, đường lối của Đảng, chính sách, pháp luật của Nhà nước.
Hai là: Công tác xây dựng và thực hiện quy chế dân chủ ở cơ sở cũng như trong quá trình phát huy dân chủ phải đặt dưới sự lãnh đạo của các cấp uỷ đảng. Cấp uỷ đảng các địa phương, cơ quan, đơn vị trong quá trình lãnh đạo thực hiện quy chế dân chủ ở cơ sở không chỉ bằng việc ra các chủ trương, nghị quyết, kiểm tra uốn nắn thường xuyên, đề cao vai trò gương mẫu thực hiện của cán bộ, đảng viên, mà còn phải chú trọng củng cố, kiện toàn Ban Chỉ đạo quy chế dân chủ các cấp đủ mạnh và ổn định.
Ba là: Phải tạo sự thống nhất cao, triển khai thực hiện dân chủ đồng bộ của cả hệ thống chính trị; song, trước hết là trách nhiệm của các cấp chính quyền trong thể chế hoá, cụ thể hoá việc tổ chức thực hiện, đồng thời đề cao vai trò thuyết phục, vận động, vai trò giám sát, phản biện xã hội của Mặt trận tổ quốc và các đoàn thể nhân dân. Không ngừng nâng cao chất lượng dân chủ đại diện đi đôi với mở rộng dân chủ trực tiếp, mở rộng hơn nữa chế độ tự quản trong cộng đồng dân cư. Tập trung cao để giải quyêt kịp thời những những bức xúc, đòi hỏi, nguyện vọng chính đáng, hợp pháp của nhân dân. Chỉ có như vậy dân chủ mới có thể phát huy hiệu quả thực sự trên mọi mặt của đời sống xã hội.
Bốn là: Thực hiện quy chế dân chủ phải nhằm thực hiện ngày càng tốt hơn nhiệm vụ chính trị và xây dựng hệ thống chính trị ở cơ sở; đồng thời phải được thực hiện trên cơ sở gắn liền với nhiệm vụ cải cách hành chính, tăng cường kỉ cương, kỉ luật, với cuộc vận động phòng chống tham nhũng, lãng phí, thực hành tiết kiệm; làm được như vậy quy chế dân chủ mới thực sự trở thành động lực trực tiếp thúc đẩy kinh tế, xã hội phát triển và là nhân tố tích cực góp phần xây dựng Đảng, hệ thống chính trị trong sạch, vững mạnh.
Năm là: Đẩy mạnh cuộc vận động 'Học tập và làm theo tấm gương đạo đức Hồ Chí Minh', nhất là những quan điểm, tư tưởng và tấm gương của Người về thực hành dân chủ, dân vận ở mỗi cấp, ngành, địa phương, đơn vị, trong mỗi cán bộ, đảng viên và nhân dân.
Coi trọng công kiểm tra, giám sát, công tác sơ, tổng kết, nghiên cứu thực tiễn để từ đó kịp thời biểu dương những tập thể, cá nhân điển hình tiên tiến, đồng thời nghiêm khắc phê phán, xử lý những khuyết điểm, tiêu cực trong việc thực hiện và phát huy dân chủủủủ
Thành phố Hải phòng tự hào là quê hương của phương châm Dân biết, dân bàn, dân làm, dân kiểm tra; phát huy những kết quả đạt được, khắc phục những khó khăn, hạn chế, chúng ta có thể tin tưởng và khẳng định về những tư tưởng, quan điểm về dân chủ của Chủ tịch Hồ Chí Minh và chủ trương, đường lối của Đảng về thực hiện và phát huy dân chủ sẽ tiếp tục được thực hiện có hiệu quả, góp phần ổn định tình hình, phát triển kinh tế- xã hội, bảo đảm an ninh, quốc phòng, xây dựng hệ thống chính trị trong sạch, vững mạnh, xây dựng Hải Phòng trở thành thành phố văn minh, hiện đại trước năm 2020./.

Vũ Văn Thanh - Phó trưởng ban Ban Dân vận Thành uỷ HP