Ngày 7/11/1917, dưới sự lãnh đạo của Đảng Công nhân Dân chủ - Xã hội (Bôn-sê-vích) Nga do V.I.Lênin đứng đầu, giai cấp công nhân và nhân dân lao động Nga đã tiến hành cuộc khởi nghĩa lật đổ chính quyền tư sản, lập nên Nhà nước Xô-viết công nông đầu tiên trên thế giới. Đến tháng 3/1918, Chính quyền Xô-viết đã hoàn toàn nắm quyền kiểm soát nước Nga rộng lớn, đánh dấu thắng lợi toàn diện của Cách mạng Tháng Mười. Sự kiện này đã mở ra một thời đại mới trong lịch sử nhân loại - thời đại của quá độ lên chủ nghĩa xã hội.
Lãnh tụ V.I.Lênin diễn thuyết ở Quảng trường Đỏ, Moscow năm 1917.
1. Đưa chủ nghĩa xã hội từ khoa học trở thành thực tiễn xã hội
Cách mạng Tháng Mười Nga không chỉ là một sự kiện chính trị quan trọng, mà còn đánh dấu sự chuyển mình của chủ nghĩa xã hội từ học thuyết khoa học thành thực tiễn xã hội. Đây là thời khắc mà hàng triệu con người lần đầu tiên thoát khỏi ách áp bức, bóc lột và bất công kéo dài hàng thế kỷ. Trước Cách mạng Tháng Mười, chủ nghĩa cộng sản chỉ tồn tại như một ý tưởng trên lý thuyết, chủ yếu dựa trên các học thuyết của Các Mác và Ăng - ghen. Sau này, chính V.I.Lênin đã phát triển và hiện thực hóa những nguyên lý đó khi lãnh đạo cách mạng trong bối cảnh nước Nga đương thời. Kết quả là một cuộc cách mạng không chỉ thay đổi cục diện chính trị của Nga mà còn có sức ảnh hưởng mạnh mẽ lên toàn thế giới. Nhân loại đã chứng kiến sự ra đời nhà nước xã hội chủ nghĩa đầu tiên trên thế giới, mở ra một kỷ nguyên mới của lịch sử nhân loại - quá độ lên chủ nghĩa xã hội, từ đây chủ nghĩa xã hội khoa học đã thành hiện thực xã hội chủ nghĩa. Qua cuộc cách mạng đó, Lênin đã giải đáp thành công những vấn đề mới đặt ra cho giai cấp công nhân khi thực hiện sứ mệnh lịch sử thế giới của mình. Qua thực tiễn Lênin đã luận giải tính tất yếu đi lên chủ nghĩa xã hội của mọi dân tộc, rằng sớm hay muộn các dân tộc sẽ tiến lên chủ nghĩa xã hội bằng cách riêng của các dân tộc mình.
2. Giải phóng toàn diện giai cấp công nhân, nông dân và các tầng lớp lao động
Theo Các Mác, con người vừa là chủ thể, vừa là sản phẩm lịch sử. Nghiên cứu con người hiện thực trong chủ nghĩa tư bản, C. Mác đã phát hiện ra, mâu thuẫn cố hữu giữa lực lượng sản xuất mang tính xã hội hóa ngày càng cao với quan hệ chiếm hữu tư nhân tư bản chủ nghĩa về tư liệu sản xuất trong chủ nghĩa tư bản, tất yếu dẫn đến sự thay thế chủ nghĩa tư bản bằng hình thái kinh tế - xã hội cao hơn về chất, đây là cơ sở kinh tế - xã hội cho sự nghiệp giải phóng hoàn toàn con người. Từ cơ sở kinh tế của chủ nghĩa tư bản, C.Mác đã chỉ ra vai trò lịch sử của giai cấp công nhân, là phải thực hiện cuộc cách mạng xã hội giải phóng triệt để con người khỏi áp bức, bóc lột, bất công, giải phóng con người bị tha hóa và giải phóng xã hội loài người. Sự nghiệp giải phóng con người, do đó, “trở thành hình thức chính trị của sự giải phóng công nhân”1, bằng tinh lực hiện thực của con người trong nhận thức và thực tiễn. C.Mác khẳng định vị trí, vai trò của con người trong quá trình giải phóng con người. “Trong cuộc cách mạng ấy, những người vô sản chẳng mất gì hết, ngoài những xiềng xích trói buộc họ. Họ sẽ giành được cả thế giới”2. Cách mạng Tháng Mười Nga đã thực hiện cuộc giải phóng toàn diện cho giai cấp công nhân và nông dân nghèo khổ khỏi áp bức của chế độ phong kiến và chủ nghĩa tư bản. Qua cuộc cách mạng này, những tầng lớp lao động bị bóc lột nặng nề đã giành lại quyền làm chủ xã hội và định đoạt tương lai của mình. Cuộc cách mạng đã minh chứng rõ ràng rằng chỉ có con đường cách mạng vô sản mới có thể mang lại sự giải phóng toàn diện cho con người. Sự tham gia đông đảo của các tầng lớp quần chúng đã là động lực chính làm nên thành công của Cách mạng Tháng Mười, đồng thời thể hiện sức sáng tạo vô hạn của người lao động trong việc xây dựng một xã hội mới.
3. Cổ vũ phong trào đấu tranh giành độc lập dân tộc và quyền tự do của các dân tộc bị áp bức
Cuộc cách mạng này không chỉ có ý nghĩa đối với Nga mà còn tạo ra ảnh hưởng mạnh mẽ toàn thế giới. Chủ tịch Hồ Chí Minh đánh giá sự lan tỏa của Cách mạng Tháng Mười Nga giống như mặt trời chói lọi, chiếu sáng khắp năm châu, thức tỉnh hàng triệu người bị áp bức, bóc lột trên trái đất. Cách mạng Tháng Mười Nga không chỉ giúp xây dựng một chế độ xã hội chủ nghĩa đầu tiên trên thế giới mà còn đặt nền móng cho hệ thống xã hội chủ nghĩa trên toàn thế giới. Sự thành công của cuộc cách mạng này đã khuyến khích các phong trào đấu tranh vì độc lập dân tộc và quyền tự do của các dân tộc bị áp bức ở châu Á, châu Phi, và Mỹ-La tinh. Sau thành công của Cách mạng Tháng Mười, 14 nước đế quốc bao vây nước Nga, hòng "bóp chết" chính quyền xã hội chủ nghĩa non trẻ. Phê phán chủ nghĩa tư bản tăng cường áp bức giai cấp cùng áp bức dân tộc, phát động chiến tranh đế quốc, Lênin khẳng định: các dân tộc có quyền tự quyết, quyền bình đẳng trên cơ sở liên hiệp giai cấp công nhân các dân tộc trong tiến trình giải phóng dân tộc là một tất yếu lịch sử. Tư tưởng đó của Lênin đã "mở đầu" cho phong trào giải phóng dân tộc hình thành lên một khuynh hướng mới vô cùng mạnh mẽ, trở thành "một dòng thác" cách mạng tấn công vào thành lũy của chủ nghĩa đế quốc, chủ nghĩa thực dân.
4. Bài học kinh nghiệm của Liên Xô sau Cách mạng Tháng Mười đối với quá trình xây dựng chủ nghĩa xã hội hiện thực
Nhìn lại những giá trị của Cách mạng Mười Nga là dịp để nhìn nhận và đánh giá lại những thành tựu, cũng như những sai lầm của chủ nghĩa xã hội hiện thực. Có thể khẳng đinh, trong giai đoạn xây dựng chủ nghĩa xã hội từ những năm 1920 đến những năm 1970, chủ nghĩa xã hội hiện thực ở Liên Xô đã đạt được nhiều thành tựu to lớn trên các lĩnh vực kinh tế, chính trị, văn hóa, khoa học, và quân sự. Mặc dù phải đối mặt với nhiều thử thách và chống đối từ các thế lực thù địch, nhưng Liên Xô đã vươn lên trở thành một cường quốc thế giới, thể hiện tính ưu việt của chế độ xã hội chủ nghĩa. Trong giai đoạn này, Liên Xô đã không chỉ góp phần định hình lại lịch sử thế giới, mà còn đóng vai trò thành trì vững chắc cho phong trào cộng sản và cách mạng toàn thế giới. Sự sụp đổ của chủ nghĩa xã hội hiện thực ở Liên Xô và Đông Âu vào năm 1991 không chỉ là kết quả của sự chống phá từ bên ngoài, mà còn phản ánh những vấn đề nội tại, như sự trì trệ về kinh tế, sai lầm trong quản lý, và mất đi sự linh hoạt trong phát triển. Tuy nhiên, những bài học từ cả thành công và thất bại của Liên Xô có giá trị to lớn, giúp các quốc gia xã hội chủ nghĩa hiện nay, trong đó có Việt Nam, rút ra những kinh nghiệm cần thiết cho quá trình xây dựng và bảo vệ đất nước.
Cách mạng Tháng Mười Nga đã diễn ra cách đây 107 năm (1917-2024) nhưng giá trị nhân văn, tinh thần cách mạng vô sản và ước mơ giải phóng con người mà cuộc cách mạng này mang lại vẫn là nguồn cảm hứng mạnh mẽ cho các phong trào đấu tranh cho công bằng xã hội, tự do, và quyền tự quyết của các dân tộc trên toàn thế giới hiện nay. Việc nhìn lại lịch sử Cách mạng Tháng Mười giúp chúng ta nhận thức ngày càng rõ hơn về con đường phát triển của chủ nghĩa xã hội và thêm tin tưởng vào mục tiêu độc lập dân tộc gắn liền với chủ nghĩa xã hội mà đất nước ta đã chọn./.
- C.Mác và Ph.Ăngghen: Toàn tập, t.42, Nxb Chính trị quốc gia Sự thật, Hà Nội, 2000, tr.182.
- C.Mác và Ph.Ăngghen, Toàn tập, t.4, Nxb Chính trị quốc gia Sự thật, Hà Nội, 1995, tr.646.
Nguyệt Ánh